Historia: aroak, mugimenduak eta kontzeptu gakoak

Historia: aroak eta kontzeptu nagusiak

Aro historikoak

• Historiaurrea: Lehen gizakia agertu zenetik (K.a. 5 milioi urte) idazkera asmatu zen arte (K.a. 3000) zabaltzen den aroa da.
• Antzinaroa: Idazkera asmatu zenetik (K.a. 3000) Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori zen arte (476. urtea) zabaltzen den historia-aroa da.
• Erdi Aroa: Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori zenetik (476. urtea) Amerikaren aurkikuntza gertatu zen arte (1492. urtea) zabaltzen den aroa da.
• Aro Modernoa: Amerikaren aurkikuntza gertatu zenetik (1492. urtea) Frantziako Iraultzara arte (1789. urtea) zabaltzen den historia-aroa da.
• Aro Garaikidea: Frantziako Iraultzatik (1789. urtea) gaur egunera arte zabaltzen den aroa da.

Klasiko eta sozial kontzeptuak

• Burgesia: XV. eta XVI. mendeetan botere ekonomiko handiagoa lortzen zuten herri xeheko artisauak eta merkatariak dira.
• Monarkia: Estatuburu gisa errege edo erregina duen estatu-mota da.

Kultura eta pentsamendu mugimenduak

• Humanismoa: XIV. mendean sortu eta XV. mendearen amaieran zein XVI. mendearen hasieran gorenean zegoen filosofia eta kultura-korrontea da.
• Errenazimentua (Errenazimendua): Antzinaro Klasikoaren (Grezia eta Erroma) berreskurapena suposatzen duen XV. eta XVI. mendeetako Europako mugimendu kultural, politiko eta artistikoa da.
• Quattrocentoa: XV. mendean eman zen eta Florentzia izan zen kultura-erdi gisa Errenazimentuko lehen aldia da.
• Cinquecentoa: XVI. mendean eman zen eta Erroma izan zen kultura-erdi gisa Errenazimentuko bigarren aldia da.

Kontzeptu astronomiko eta antropozentrikoak

• Geozentrismoa: Lurra unibertsoaren erdigunea dela uste zuen teoria da.
• Heliozentrismoa: Eguzkia eguzki-sistemaren (sistema solar) erdigunea dela eta planetak haren inguruan biraka dabiltzala defendatzen duen teoria da.
• Antropozentrismoa: Gizakiari nagusitasuna ematen dion humanisten pentsamoldea da.
• Teozentrismoa: Jainkoa erdigunean jartzen zuen Erdi Aroko pentsamoldea da.
• Koperniko: XVI. mendean heliozentrismoaren teoria aldarrikatu eta garatu zuen astronomoa da.

Arte teknikak eta elementuak

• Kupula: Estalki semiesferikoa da.
• Eskortzoa (eskorzua): Irudiak ikuslearekiko perpendikularrean irudikatzea deskribatzen duen pinturazko teknika da.
• Perspektiba: Objektuen erliebea eta ikuslearekiko distantzia handia edo txikia adierazteko teknika da.
• Argi-iluna: Pinturan erabiltzen den argi eta itzalen kontrastea da.

Erreforma, Kontraerreforma eta erlijioko mugimenduak

• Erreforma protestanteak: XVI. mendean kristautasuna erreformatzeko sortu ziren mugimendu erlijiosoak dira; horien ondorioz eliza protestanteak sortu ziren.
• Erreforma (erlijio erreforma): Erdi Aroaren amaieran Eliza Katolikoaren zenbait ohitura eta praktikak kritikatzetik sortutako mugimenduak izan ziren.
• Kontraerreforma: Erreforma protestantearen aurrean Eliza Katolikoak bere barruan egindako erreforma- eta defendatzeko mugimendu erreformatzailea da.
• Trentoko Kontzilioa: 1545 eta 1563 urteen artean egin zen, eta Kontraerreformaren erabaki nagusiak hartu zituen elizako goi-karguen bilera nagusietako bat izan zen.

Erlijioko erakunde eta kontzeptu garrantzitsuak

• Biblia: Kristautasunaren liburu sakratuak osatzen dituen bilduma da.
• Kontzilioa: Elizako goi-karguen bilera da, normalean erabaki doctrinal eta instituzionalak hartzeko deitzen dena.
• Erlijio-dogma: Ukaezina edo funtsezko printzipio eta irizpide erlijiosoak dira.
• Anglikanismoa: Henrike VIII.a erregeak 1534an Ingalaterran Erresuma Batuko eliza katolikotik banatuz sortu zuen erreforma-mugimendua da.
• Kalbinismoa: Joan Kalbin-ek (Jean Calvin) Genevan (Suitza) sortu zuen erreforma-mugimendua; Suitzan, Frantzian, Ingalaterran eta Eskozian zabaldu zen.
• Induljentziak: Diruaren truke bekatuak barkatzeko saltzen ziren dokumentu eta praktikak izan ziren, eta salaketa tarteko izan ziren Erreformaren hasieran.
• Iñigo Loiolakoa (Ignazio Loiolakoa): Erreformari aurre egiteko eta Aita Santuaren defentsan Jesuiten ordena sortu zuen pertsonaia da.
• Inkisizioa: Elizaren aurkako ideiak eta heresiatzat jotzen ziren praktikak epaitzeko eta zigortzeko Eliza Katolikoaren epaitegia izan zen.
• Eskumikatzea: Eliza katolikotik pertsona bat kanporatzea da; horrek sakramentuak hartzeko eskubidea kentzen du.
• Zelibatua: Ezkontzeko debekua, bereziki apaizentzat ezarritako praktika erlijiosoa da.
• Martin Luther: Eliza katolikoari kritikak egin zizkion fraide alemaniarra izan zen; 1517an bere kritika eta proposamenekin Luteranen eliza piztu zen.

N.B.: Jatorrizko edukia mantendu da eta testuaren ortografia, gramatika eta egitura hobetu dira, SEO helburuetarako egokitzapenak eginez (izenburu eta azpiataluak, tag-ak eta egituratutako zerrendak sartuta).