Hegoaldeko euskal idazleak eta Manuel Larramendi

Hegoaldeko idazleak

Hegoaldeko idazleak. Manuel Larramendi, era askotako lanen bidez Euskal Herriko jarrera alderatu zien bere garaikideei. Jesuiten kanporatzea mende bukaeran (arrazoi politikoengatik) beherakada literario horren arrazoietako bat izan zitekeen; baina mende hartarako azken herenean borboiek eragozpen handiak jarri zituzten erreinuko hizkuntza ez ofizialetan idatzitako liburuak argitaratzeko —euskaraz eta katalanez—.

Manuel Larramendi

XVIII. mendeko gizonik ospetsuenetakoa izan zen aita Manuel Larramendi. Euskaldunen hizkuntzari eskaini zizkion idazgairik garrantzitsuenak: euskararen azterketa eta defentsa. Ahalegin nabarmenak egin zituen hizkuntzari dagokionez, hizkuntzaren aldeko apologiak eta gramatika-lanak barne.

Larramendiren obrak

1. De la antigüedad y universalidad del Bascuence en España. Euskararen apologia; gure hizkuntzaren aurka egiten ari ziren erasoei eta kanporatzeei aurre egiten dien liburua. Egilearen oinarri filologiko eta historikoa klasiko samarra da: tubalismoan sinesten du, euskara Babelen hizkuntzen nahasmenduan sortutako mintzairen artean dagoela eta Iberiar penintsulan zehar hedatzen zela iradokitzen duelarik.
2. El imposible vencido. Arte de la lengua Bascongada. Hizkuntzaren artea sasoi hartan gramatika izaten zen. Euskararen lehen gramatika obra —lehena gutxienez inprimatua—; jakintsuen ustea zen euskara ezin zitekeela egokitu gramatika baten arau eta legeetara. Larramendik erakutsi zuen uste hori ustela zela: ezina ekinez garaitu daitekeela.
3. Diccionario trilingüe del Castellano, Bascuence y Latín. Gaztelaniako hitza dator lehenik, euskarazko ordaina ondoren eta latinezkoa azkenik. Euskarazko hitz egokirik aurkitzen ez duenean, neologismoak asmatzen ditu, noizbehinka etimologia bitxiak sartuz.

Larramendiren eragina

XVIII. gizaldian bi jesuita guipuzkoar izango ditu jarraitzailerik onenak: Agustín Kardaberaz eta Sebastián Mendiburu.

Agustín Kardaberaz

Agustín Kardaberaz eliz gaietaz buruz idatzi zuenez, batez ere lan bitxi bat utzi zuen: Euskeraren berri onak. Apaizei eta eskoletako maisuei eskainia dago, euskaraz ondo irakurri, idatzi eta hitz egiteko arau eta erregeletan laguntzeko.

Sebastián Mendiburu

Sebastián Mendiburu jesuita oiartzuarra izan zen. Jesusen bihotzarekiko devozioa hedatzea izan zuen helburu nagusitzat. Bere lanen artean nabarmentzen dira: 1 - Jesusen bihotzaren debozioa, 2 - Jesusen amore-nekei dagozkien otoitz-gai batzuk, eta 3 - Euskaldun onaren biziera.

Jesuitak atzerriratu ondoren, asko urritu zen Hegoaldeko euskal liburuen produkzioa.

Hegoaldeko antzerkigintzaren hastapenak

Antzerkia Iparraldean baino geroago eta motelago agertu zen Hegoaldean. Francisco Xabier Muniberen El borracho burlado opera irribarrez elebiduna da, eta Pedro Ignacio Barrutiaren Acto para la nochebuena edo "Gabonetako ikuskizuna" aipagarria. Munibe Peñafloridako kondea izan zen, iluminatuen buruetako bat; obran euskararen eta gaztelaniaren nahasketa erabiltzen du. Barrutiaren lana, berriz, euskara hutsean dago (oharrak edo akotazioak gaztelainak).

Pedro Ignacio Barrutia

Pedro Ignacio Barrutia "Acto para la nochebuena" antzerki-lan bitxiaren eskutitz-eskema utzi zigun. Gaia gabonetako misterioa da (Jesusen jaiotza: artzainak, aingeruak, erregeak), baina ez da Betlehemen bakarrik gertatzen; Arrasate ere sarritan azaltzen zaigu, lekuaren eta denboraren nahasketak ematen diren bitartean. Barrutiak "grazioso" edo barregarriaren papera duen pertsonaiaren bitartez lortzen du komedia-efektua.

Laburpena: testuak Hegoaldeko euskal idazle nagusiak eta eurek egindako obrak jasotzen ditu, bereziki Manuel Larramendi eta haren jarraitzaile jesuita eta antzerkiaren hasierako adibideak. Doktrinan, hizkuntzan eta antzerkian egindako lanei balioa ematen die, eta XIX. mendeko eta aurreko testuinguru politiko eta erlijiosoak eragina nola izan zuen azaltzen du.