O Grupo Nós e a Evolución da Lingua Galega: De Castelao á Normativización Moderna

Grandes Figuras do Grupo Nós

1. Castelao

Castelao (1886-1950) foi un escritor, debuxante e político galego, membro destacado do Grupo Nós. A súa obra caracterízase por unha forte identificación co pobo galego e un achegamento ás clases populares. No seu estilo destaca a claridade, a brevidade e a ausencia de adornos superfluos, así como o uso de estratexias de verosimilitude, como manuscritos, testemuñas ou detalles biográficos. A través das súas creacións, Castelao ofrece unha crítica social con intención construtiva, reflectindo a realidade cultural e social de Galicia e destacando a súa identidade colectiva.

2. Vicente Risco

Vicente Risco (1884-1963) foi un intelectual e escritor galego clave do Grupo Nós, comprometido coa Galicia rural e coa súa tradición cultural. A súa obra combina o realismo co lirismo e o humor, empregando unha linguaxe popular e viva. Risco abordou temas como a decadencia da modernidade, a relixiosidade popular, os mitos celtas e a irracionalidade, sempre desde unha perspectiva de rexeneración cultural. Os seus relatos son curtos, anedóticos e simbólicos, mesturando xéneros e destacando a súa atención á historia e á sociedade galega mediante unha investigación documental rigorosa.

3. Otero Pedrayo

Otero Pedrayo (1888-1976) foi historiador, escritor e membro do Grupo Nós, cunha profunda preocupación pola historia e a tradición galega. A súa obra está centrada na realidade de Galicia, especialmente na decadencia da fidalguía, e na defensa da relixiosidade popular fronte ao materialismo. A súa prosa é culta, rica en imaxes e vocabulario, e reflicte un coñecemento profundo da historia e da cultura galega. A súa escritura combina o rigor histórico coas reflexións sobre a identidade e a continuidade da tradición galega.

Contexto Histórico e Literario

Contexto de Vicente Risco

Durante as primeiras décadas do século XX, as Irmandades da Fala e o Grupo Nós fomentaron o nacionalismo galego e desenvolveron unha intensa actividade literaria, científica e cultural, creando editoriais como Céltiga, Lar e Nós, o semanario A Nosa Terra e a revista Nós, co obxectivo de modernizar a cultura galega. Consolidaron a prosa, o teatro e o ensaio galegos e contribuíron á extensión do galego a todos os ámbitos culturais.

Dentro deste contexto, Vicente Risco escribiu toda a súa obra na súa etapa galeguista anterior á Guerra Civil, combinando a súa formación intelectual co labor de etnógrafo. Estréase con relatos breves humorísticos e esotéricos, como Do caso que lle aconteceu ao doutor Alveiros, e publica relatos de base folclórica e galeguista, como A velliña vella ou O lobo da xente. Destaca pola combinación de lirismo, humor e crítica social, e tamén pola súa obra de ensaio, como Teoría do nacionalismo galego e Sempre en Galiza, contribuíndo á consolidación do pensamento galeguista e da literatura galega.

Contexto de Castelao

No mesmo período, o Grupo Nós consolidou a literatura galega, especialmente a prosa, o teatro e o ensaio, promovendo o uso do galego en todos os ámbitos culturais.

Castelao, artista polifacético (escritor, pintor, debuxante), destacou pola súa concepción da arte ao servizo das clases populares e da dignificación de Galicia. Na súa narrativa aborda os problemas do pobo e denuncia inxustizas sociais mediante o humor e o lirismo, combinando expresión plástica e literatura. Estréase con relatos como Un ollo de vidro e Cousas, e tamén deixou a novela Os dous de sempre. No ensaio, destaca Sempre en Galiza, no que amosa o seu pensamento democrático e nacionalista, defendendo Galicia como nación e reflexionando sobre a situación do idioma.

Historia da Normativización: A Construción da Variedade Estándar

Interferencias e desviacións da norma: Enténdese por normativización o proceso de elaboración dunha norma estándar da lingua que sirva como modelo de corrección a todos os falantes nos usos cultos e formais, tanto orais coma escritos. Trátase de crear unha gramática e de establecer as normas ortográficas e morfolóxicas, así coma o léxico correcto que debemos empregar.

Na maioría das linguas románicas, o proceso de construción da variante estándar levouse a cabo desde o século XVI, pero no caso do galego, os primeiros intentos remóntanse ao século XIX, cando empezou a recuperarse como lingua da literatura. No proceso de normativización do galego distínguense catro etapas:

• 1. Galego popular e dialectal (século XIX): Os autores do Rexurdimento carecen dunha norma (descoñecen a literatura medieval), polo que empregan a lingua oral da súa zona, seguindo a ortografía castelá e empregando un léxico inzado de dialectalismos, vulgarismos e castelanismos. Conscientes da necesidade dunha norma común, aparecen as primeiras gramáticas e dicionarios, pero carecen de rigor e non se chega a un acordo.
• 2. Galego enxebrista ou diferencialista (etapa de preguerra): Ten a súa orixe na intención dos autores das Irmandades e do Grupo Nós de diferenciar o galego escrito do castelán. Este obxectivo lévaos a empregar numerosos cultismos, hipergaleguismos, arcaísmos e lusismos, ao tempo que eliminan os dialectalismos. Nesta etapa inténtase a estandarización do galego coas Normas para a unificación do idioma galego, publicadas polo SEG en 1933, pero que non chegaron a consolidarse. A RAG tampouco conseguiu elaborar unha gramática nin un dicionario.
• 3. Galego protoestándar (1936-1980): A Editorial Galaxia elaborou nos anos 50 unhas normas internas que servisen de referencia aos escritores. En 1970, a RAG e o ILG (Instituto da Lingua Galega) publican Normas ortográficas para a unificación do idioma galego. Buscábase simplificar a ortografía, a gramática e corrixir progresivamente os excesos de diferenciación do castelán da etapa anterior.
• 4. Galego estándar (1980 á actualidade): O galego convértese en lingua cooficial co Estatuto de Autonomía (1981), comezando a usarse en ámbitos dos que estaba desterrado: ensino, Administración, medios de comunicación... Isto esixía a elaboración dunha norma estándar. En 1982, o ILG e a RAG publican Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego, aprobadas e aceptadas como oficiais pola Xunta de Galicia. Esta normativa tivo reaccións en contra por parte do reintegracionismo, defensores dun maior achegamento ao portugués. Entre estas dúas tendencias existe unha intermedia, a de mínimos reintegracionistas, que pretende un achegamento progresivo ao portugués especialmente no léxico, porque a aproximación completa da ortografía resultaría actualmente difícil de acadar.

A solución a este enfrontamento chegou coa modificación das normas en 2003, introducindo cambios que serviron de achegamento, especialmente no que se refire a buscar a referencia no portugués para os termos científicos e técnicos.