Goi Lautadaren kanpoko sakonuneak eta mendikateak

Goi Lautadaren kanpoko sakonuneak

Ebroko sakonunea (a)

Ebroko sakonunea: Pirinioen paraleloa da. Pirinioek, Iberiar Mendikateak eta Kataluniako kostaldeko mendikateek ixten dute. Antzinako Ebroko mendigunearen lekua hartzen du. Mendigunea hondoratu zen inguruko mendiak altxatu zirenean. Sakonunean itsasoa egon zen; gero itxi egin zen, eta aintzira handi bihurtu zen tertziarioaren amaierara arte. Orduan, Ebrok itsasorako bidea egin zuen Kataluniako kostaldeko mendikatean zehar.

Itsas materialak eta material kontinentalak ditu: lodienak sakonunearen ertzetan daude (konglomeratuak) eta finagoak erdialdean (kareharriak, gatzak, igeltsuak...). Erliebea materialen gogortasun desberdinen eta klima lehor baten emaitza da.

• Somontanoak: Lur lauak dira, apur bat inklinatuta daude eta sakonunearen kanpoko mendilerroen eta erdigunearen artean kokatzen dira.
• Sakonunearen erdigunean estratuak horizontalak dira, eta modu alternatuan kareharri gogorrek eta buztinek, margak eta igeltsu bigunek osatzen dituzte.

Guadalquivirren sakonunea (b)

Guadalquivirren sakonunea: Mendikate Betikoen paraleloa da; Sierra Morena eta Ozeano Atlantikoaren artean dago. Hasieran itsasora irekita egon zen. Gero, kostako aintzira edo albufera bihurtu zen eta, lohiz betetzean, padura zingiratsuak sortu ziren. Buztinez, kareharriz eta itsas margaz bete zen. Erliebean landazabalak sortu ziren.

Kareharrizko mantuak sortzean, mahaiak eta muino lekukoak edo mendixkak eratu ziren.

Goi Lautadaren kanpoko mendikateak

Pirinioak (a)

Pirinioak:

Ardatza

Ardatza: Akitaniako Hertziniar mendigune zaharrari dagokio. Alpetar orogenesian gaztetu zen. Material paleozoikoek osatzen dute eta erliebe malkartsua du. Mendikateko altuerarik handienak bertan daude.

Aurrepirinioa

Aurrepirinioa: Ardatzaren hegoaldean dagoen zatia da. Aro tertziarioko alpetar orogenesian sortu zen, fosa piriniarrean jalkitako material sekundarioak tolestean. Kareharriak osatzen dute, eta ardatzaren erliebea baino leunagoa eta baxuagoa dute. Ardatzarekin paraleloak diren bi lerrokatzetan egituratzen dira: barruko mendilerroak eta kanpoko mendilerroak.

Erdiko sakonunea

Erdiko sakonunea: Margak osatutako sakonune luze eta estua da. Aurrepirinioaren eta kanpoko mendilerroaren erdian dago.

Euskal mendiak (b)

Euskal mendiak: Pirinioaurrearen luzapena dira. Kareharrizkoak dira, forma leunak dituzte eta altuera ertainekoak dira.

Kataluniako kostaldeko mendikatea (c)

Kataluniako kostaldeko mendikatea: Katalunian dago. Inguru sumenditsua eta oso ondo kontserbatua sortu da, berrogei kono baino gehiagorekin. Mendikatearen iparraldeko erdia material paleozoikoek osatzen dute; hegoaldeko erdia, ordea, kareharrizko lur sekundarioek osatzen dute.

Bi lerrokatzetan dago zatituta: bata kostaren paraleloa, altuera gutxikoa, eta bestea barrualdean, garaiagoa. Bien artean, luzetarako sakonune edo fosa tektoniko bat dago. Hori material tertziarioz eta kuaternarioz bete zen, eta horren eraginez muino leunen eta haranen erliebea sortu zen.

Mendikate Betikoak (d)

Mendikate Betikoak: Konplexutasun geologiko handia dute. Sakonuneen bidez bereiztutako bi mendi-sistematan egituratzen dira.

• Sistema penibetikoa: Kostaren inguruan kokatzen da. Materialak paleozoikoak dira, eta erliebe horretan Iberiar Penintsulako tontorrik garaienak daude.
• Mendikate subbetikoa: Barrualdean dago. Material horiek txandaka gogorrek eta bigunek osatzen dute, eta tolestean lerradura-mantuak eta zamalkadurak sortu ziren; hau da, materialak sorlekutik distantzia handira modu horizontalean mugitu ziren.
• Sistema intrabetikoa: Mendikate penibetikoaren eta betikoaren artean, sakonune txikitan zatituta dago. Material tertziarioz bete zen, eta horren eraginez badlands izeneko erliebea sortu zen, klima oso lehorra delako.

Oharra: Testuak geologia eta erliebeari buruzko termino garrantzitsuak nabarmentzen ditu; SEO optimizaziorako, hitz horiek (Ebro, Guadalquivir, Pirinioak, erliebea, sakonuneak, mendikateak) ahalik eta presentzia naturalenean agertzen dira edukian.