Glosario de alimentación, fonética e literatura galega

Vocabulario de alimentos

Presentamos unha listaxe de termos con definicións curtas. Conservouse o contido orixinal e corrixíronse a ortografía e a puntuación.

• Refectorio: comedor dun convento ou de certos colexios.
• Cebola: planta con bulbo carnoso arredondado, formada por capas.
• Mazá: froito comestíbel de carne branca e pel fina, de cor verde, amarela ou vermella segundo as variedades.
• Zume: líquido con propiedades nutritivas contido en substancias animais e vexetais.
• Galdrumada: comida de mal sabor, por estar mal preparada ou ser de mala calidade; bazofia.
• Farelo: casca esmiuzada dos grans de millo, trigo e outros cereais que ao moer se separa da fariña; farelo: .............

Listaxes de alimentos

Verduras e hortalizas: cenorias, espinacas, repolo, leituga.

Lácteos: leite, crema, queixo, iogur, manteiga, fideos.

Froitas: melón, sandía, mazá, pexego, pavía, amorodo, mel.

Cereais: centea, arroz, trigo, fariña.

Carnes: coello, polo, xamón, riñóns, capón, raxo.

Peixes e mariscos: bacallau, pescada, bonito, xouba, vieira, raia, nécora, centola.

Legumes: grelos, garavanzos, lentellas, fabas.

Sinónimos

• Rabada – peixe sapo
• Chicharro – xurelo
• Chícharo – ervella
• Croque – berberecho
• Boroa – pan de millo
• Ananás – piña
• Xouba – parrocha

Outra listaxe de verduras

10 verduras e hortalizas: pataca, cenoria, allo, leituga, trevo, ravo, espárrago, endivia, cebola.

Definicións numeradas e outros termos

1. Faragulla: anaco moi pequeno de pan ou doutros alimentos feitos con fariña.
2. Para: pel de distintos froitos, especialmente a que se saca con coitelo; monda, pelica.
3. Toro: anaco de peixe cortado transversalmente; tallada.
4. Amoado: masa de fariña, auga e calquera outro ingrediente que se emprega para facer as filloas e outros doces.
5. Rustrido: preparado de aceite, manteiga ou graxa con allo, cebola e perexil para condimentar as comidas; refrito.
6. Larpeirada: cousa de comer, doce e de tamaño pequeno, que se toma máis por gusto que por alimento.
7. Codia: parte externa endurecida do pan, do queixo, etc.

Acentuación

Exemplos de palabras para practicar a acentuación (corrixidos):

leis, saída, téxtil, tórax, laúde, constituíron, réptil, álbum, lá, héroe, amábeis, caracois, ademais, cantou, baúis.

Anécdota breve (texto narrativo corrixido)

Fran tamén vén ás veces dicindo cousas que non teñen moito sentido ou preguntando detalles que non son importantes. Dixénllo moitas veces a Rosa: "Teu irmán é boa xente, pero parece que ten quince anos." Fala das cousas coma se tivese motivos para estar enfadado con alguén, ou máis ben coma se tivese a necesidade de estar enfadado con alguén. Agora é a médica do centro de saúde o foco do seu enfado; mañá podo ser eu mesmo.

Vocalismo e consonantismo

O sistema fonolóxico do galego común está constituído por 26 fonemas: 7 vocálicos e 19 consonánticos. Interveñen tres aspectos:

• Punto de articulación ou localización: lugar do aparato fonador onde se produce a articulación.
• Modo de articulación ou grao de abertura: posición dos órganos articulatorios e grao de apertura cando se pronuncia o fonema.
• Sonoridade: vibración das cordas vocais.

Linguas peninsulares

Breve descrición das linguas habladas na Península (textos corrigidos):

• Galego – Galicia, O Bierzo (León), As Portelas (Zamora), Terra Eonaviega (Asturias), Val de Xálima (Cáceres). Oficial en Galicia.
• Castelán – en toda España. Oficial en todo o Estado.
• Catalán/Valenciano – Cataluña, Valencia, Illes Balears, Franja de Ponent (Aragón), Andorra, Rosselló (Francia), Alguer (Sardenya, Italia) e unha pequena zona de Murcia. Oficial en Cataluña, Valencia e Illes Balears.
• Asturleonés – Asturias e en parte da área do río Douro (Portugal). En proceso de recoñecemento; recoñecido no estatuto de Asturias. Mirandés é cooficial en certas zonas de Portugal.
• Aragonés – norte de Huesca, nos vales pirenaicos. Non é oficial; o estatuto de Aragón depende da súa protección.
• Aranés – Val d'Aran (norte de Lleida). Oficial no Val d'Aran. Cooficial en Cataluña.
• Euskara – Euskadi, Navarra, País Vasco Francés. Oficial en Euskadi e Navarra (en ámbitos concretos) e falado tamén no País Vasco Francés.

Literatura do s. XX

O Rexurdimento prolongouse no século XIX e desemboca en importantes institucións e movementos do século XX.

A fundación da Real Academia Galega

A idea de fundar unha Academia da Lingua Galega naceu entre os galegos emigrados en Cuba, sendo o litógrafo Ferrolán Fontela Leal un dos principais animadores da idea. Así, fúndase en Cuba, nos primeiros anos do século, a Asociación Iniciadora e Protectora da Academia Galega, da que o primeiro presidente na Habana foi Manuel Curros Enríquez. O ano seguinte, en 1906, a idea cobra corpo e fúndase na Coruña a Real Academia Galega, sendo Manuel Murguía o seu presidente.

Século XIX e o Rexurdimento

Precursores do Rexurdimento: escritores que tiveron obra publicada en galego antes de 1863. O movemento nace conectado ao provincialismo e ao rexionalismo (por exemplo, Alfredo Brañas e Manuel Murguía).

O Rexurdimento comeza en 1863 coa publicación de Cantares Gallegos de Rosalía de Castro. Segundo diversos autores, este movemento culmina en:

• 1906: fundación da Real Academia Galega.
• 1916: creación das Irmandades da Fala.

Loitas agrarias nos primeiros anos do século XX

Nos primeiros quince anos do século XX prodúcese en Galicia un importante acontecemento político-social: o movemento agrario. Os campesiños galegos soportaban moitas presións, resumibles no pago dos foros e dos “trabucos” e na súa subordinación aos señores, donos das terras.

Neses anos xorden movementos campesiños de protesta, nalgúns casos con resultados tráxicos. Créanse algunhas organizacións campesiñas que desaparecen axiña por falta de estrutura estable. En 1910, o abade Basilio Álvarez impulsa Acción Gallega, que rexenta e alenta as loitas agrarias e conta cun periódico semanal do mesmo nome. O poeta Ramón Cabanillas compuxo un himno deste movemento.

Tras anos de forte repercusión social e motíns multitudinarios, Acción Gallega esmoreceu e disolveuse en 1915. O movemento agrario continuou, con distintos fases, ata o ano 1923.

O nacemento das Irmandades da Fala

O 17 de maio de 1916 constitúese en A Coruña a primeira Irmandade da Fala, un grupo formado no comenzo por só 20 persoas, coñecidas polo nome de "os félibres galegos". A idea do seu principal impulsor, o xornalista Antón Villar Ponte, que anos antes, tras a súa estancia en Cuba, publicara o libro O nacionalismo galego: a nova afirmación rexional, tivo ampla repercusión: axiña creáronse outras Irmandades da Fala en Ferrol, Santiago, Betanzos, Vilalba, Monforte, Ourense... chegando tamén a Cuba e Arxentina.

As Irmandades da Fala publicaron o periódico escrito integramente en galego, A Nosa Terra, e desenvolveron un amplo labor cultural: crearon editoriais e revistas, fomentaron o teatro, etc. Formaron unha federación que celebrou en Lugo, no ano 1918, a Primeira Asemblea Nacionalista Galega. Alí definiron os seus principais obxectivos, entre os que figuraban:

• Conseguir a oficialización da lingua dentro do país.
• Acadar para Galicia unha ampla autonomía dentro dunha federación ibérica, que permitise resolver todos os seus problemas políticos e sociais.
• Fomentar a cultura propia de Galicia.

As Irmandades contaron entre as súas filas coas figuras máis destacadas da Galicia da época: Castelao, Vicente Risco, os irmáns Villar Ponte, Ramón Cabanillas, Vicente Risco, etc.