Gizartearen Dilema Etikoak: Alde eta Kontrako Ikuspegiak

1. Eskuzabaltasuna eta Berekoikeria

Alde (Eskuzabaltasuna defendatuz):

1. Besteen ongizatea lehenesteak gizarte solidarioago bat sortzen laguntzen du. Pertsona guztiek elkarren beharrak kontuan hartzen dituztenean, harreman sendoagoak eta konfiantzan oinarritutako komunitateak eraikitzen dira.

2. Eskuzabaltasunak pertsona gisa hobetzen gaitu, enpatia eta gizatasuna garatuz, eta horrek gure ingurune soziala positiboki eraldatzen laguntzen du, jarrera positiboak hedatuz.

3. Laguntzea moralki aberasgarria da, eta pertsonalki satisfazioa ematen du. Nahiz eta horrek batzuetan gure erosotasunean eragina izan, gizaki gisa zoriontasuna ematen digu besteekin ongi jokatzeak.

4. Gure laguntzak momentu zailetan besteen bizitza alda dezake, eta baliteke noizbait guk ere halako eskuzabaltasuna behar izatea. Beraz, laguntzea giza elkarbizitzaren oinarria da.

Kontra (Berekoikeria justifikatuz):

1. Pertsona bakoitzak bere burua zaindu behar du lehentasunez. Besteen beharrak lehenesteak gure ongizate fisiko eta emozionala kaltetu badezake, ez da beti arduratsua sakrifikatzea.

2. Eskuzabaltasun neurrigabeak aprobetxakorrak erakartzen ditu, eta horrek kalte egin diezaioke ematen duenari, besteek bere eskuzabaltasuna abusu gisa erabilita.

3. Gure baliabideak eta denbora mugatuak dira, eta horiek zentzuz banatzea beharrezkoa da; bestela, gure bizitza desorekatu daiteke eta gure helburu pertsonalak gal ditzakegu.

4. Berekoikeria ez da beti negatiboa, baizik eta norberaren lehentasunak ezagutzeko gaitasuna adierazten du, eta hori ezinbestekoa da autoestimua, autonomia eta erabaki osasuntsuak hartzeko.

2. Diskriminazioa eta Tolerantzia

Alde (Tolerantzia defendatuz):

1. Tolerantzia funtsezkoa da aniztasuna errespetatzen duen gizarte baketsu bat lortzeko. Pertsona bakoitzaren kultura, erlijio edo genero identitatea aitortzen denean, elkarbizitza errazagoa eta aberatsagoa da.

2. Pertsona guztiak berdinak dira oinarrizko eskubideetan, eta tolerantziaren bidez inor ez baztertzea justizia sozialaren oinarria da.

3. Tolerantziak aurreiritziak gainditzen laguntzen du, eta gizarte irekiagoak sortzen ditu, non jendea ez den epaitzen bere jatorria edo pentsatzeko modua dela eta.

4. Ikuspegi ezberdinak onartzeak gure pentsamendua aberasten du. Ikasten dugu besteekin empatiaz komunikatzen eta ulertzen, eta horrek harreman osasuntsuagoak eraikitzen laguntzen du.

Kontra (Tolerantziaren mugak defendatuz):

1. Ez dugu intolerantziarekiko tolerantziarik izan behar. Besteen eskubideak zapaltzen dituzten jarrerak onartzeak gizartean bidegabekeria areagotu dezake.

2. Tolerantziaren izenean, batzuetan arrisku sozialak normalizatu egiten dira, adibidez, diskriminazioz mozorrotutako “iritzi pertsonalak” onartuz.

3. Tolerantzia muturrera eramateak gure printzipioak ahuldu ditzake, eta gure balio propioen kontra doazen jarrerak onartzen amai genezake, koherentzia galduz.

4. Batzuetan tolerantziak pasibotasuna ekar dezake injustiziaren aurrean, eta ekintza irmo bat behar denean, tolerantziaz mozorrotutako isiltasunak kalte handiagoa sor dezake.

3. Lehia eta Joko Garbia

Alde (Joko Garbia defendatuz):

1. Joko garriak lehiaketa justu bat bermatzen du, non parte-hartzaile guztiek aukera berdinak dituzten eta emaitza benetan merezimenduaren araberakoa den.

2. Baldintza berdinetan lehiatzeak errespetua sustatzen du, bai lehiakideen artean eta baita ikusleen aldetik ere, eta horrek kirolaren edo lehiaren balioa handitzen du.

3. Arauen errespetuak gizartean elkarbizitza indartzen du, eta jokabide etikoak esparru guztietan (kirola, lana, ikasketak) eredu bihurtzen dira.

4. Joko garriak porrotaren eta garaipenaren zentzua ulertzen laguntzen du, eta horrek pertsona hobeagoak egiten gaitu, irabazteko ez dela dena zilegi erakutsiz.

Kontra (Lehia gogorra justifikatuz):

1. Lehia gogorra motibazio indartsua izan daiteke arrakasta lortzeko, eta batzuetan arau zorrotzak “tolestu” beharra sentitzen da helburua lortzeko.

2. Gizarteak askotan emaitzak baino ez ditu saritzen, eta horrek bultzatzen du joko garbia alde batera uztea arrakasta lortzearen izenean.

3. Zenbait esparrutan (adibidez, negozioetan) joko garbirik ez dagoela onartu behar da, eta lehiak bizirauteko estrategia bihurtzen du azpijokoa.

4. Garaipena lortzea sarritan moralaren gainetik jartzen da, eta horrek pentsarazten du bide motza hartzea zilegi dela helburua ona bada.

4. Onespena eta Presio Soziala

Alde (Presioaren aurrean onespena ez dela benetakoa defendatuz):

1. Presio sozialaren eraginez emandako onespena ez da askatasunez hartutako erabakia, eta, beraz, ez luke moralki baliozko kontsideratu behar. Erabaki bat hartzerakoan beldurra, errua edo espektatibak badaude tartean, ez da benetako adostasuna ematen.

2. Taldearen edo bikotekidearen presioak pertsonaren autonomia emozionala zapaldu dezake, eta horrek traizio moduko bat suposa dezake norberaren balioekiko. Errespetua eta konfiantza eraikitzeko oinarriak askatasunez hartutako erabakiak izan behar dira.

3. Presioa jasotzen duen pertsona askotan ez da kontziente manipulazioa jasaten ari dela, eta horregatik, kanpoko laguntza edo orientazioa behar izan dezake egoeraz ohartzeko. Onespena eskatzeak baino, askatasunez utzitako aukera izateak du benetako balioa.

4. Presio bidez lortutako onespenak kalte psikologikoak sor ditzake luzera begira, batez ere errua, lotsa edo traizio sentimenduak sortzen badira. Hau bereziki larria izan daiteke harreman afektibo edo sexualetan, non konfiantza funtsezkoa baita.

Kontra (Pertsonaren erantzukizuna eta onespenaren indarra defendatuz):

1. Pertsona heldu batek bere baiezkoa ematen badu, erabakia onartu egin behar da, nahiz eta presio soziala egon. Gizartean harremanak eta elkarrekintzak askotan presio apur bat dakarte, eta ez da posible presiorik gabeko erabaki perfekturik.

2. Presio sozial oro ez da bortxazkoa; zenbaitetan konfiantza, zalantzak argitzeko eztabaidak edo proposamen zuzenak dira, eta horien aurrean ez dugu onespena automatikoki faltsutzat hartu behar. Pertsona bakoitzak bere mugekiko ardura izan behar du.

3. Bikote edo lagunartean adostasuna negoziatzen da eta, horren baitan, eskatzea eta eztabaidatzea normala da, betiere inposiziorik gabe. Ez dugu ulertu behar "baiezko oro" presioaren ondorio gisa, bestela komunikazioa bera desitxuratzen da.

4. Norberaren borondatearen defentsa norberaren ardura ere bada, eta presio sozialaren aitzakiarekin beti kanpoko faktoreei errua botatzea ez da zuzena. Heziketa afektibo eta emozional sendoa izatea gakoa da onespen askea emateko.

5. Heriotza-Zigorra: Alde eta Kontra

Alde (Heriotza-zigorra justifikatuz):

1. Delitu oso larriak egin dituztenek, hala nola hilketa anitzak edo bortxaketak, ondorio larriak izan behar dituzte, eta heriotza-zigorra neurri zorrotz eta eraginkorra da gizartearentzat mezu argia emateko: krimen bortitzek ondorio serioak dituzte.

2. Biktimen familientzat, exekuzioa askotan justizia moduko bat da, eta bake emozionala ekar dezake. Gertuko norbait hil dutenean, erruduna bizirik mantentzea sufrimenduaren luzapen moduan senti daiteke.

3. Heriotza-zigorra erabilita, delitugile arriskutsuak ez dira berriz gizartean kalte egiteko aukera izango, eta horrela beste pertsona asko babestuta daude. Hau prebentzio-modu erradikal gisa ulertzen da.

4. Kasu batzuetan, kartzela-bizitza ez da benetako zigorra baizik eta mantenu publikoa eskatzen duen karga ekonomikoa, eta heriotza-zigorra ezartzeak gastu publiko horiek murriztu ditzake, batez ere erruduna damurik gabea eta birgaitze aukerarik gabea denean.

Kontra (Heriotza-zigorraren aurka):

1. Inork ez luke eskubiderik izan beste pertsona baten bizitzaren gain erabakitzeko, estatuak ere ez, eta horregatik heriotza-zigorra giza eskubideen urraketa larria da, nahiz eta krimena larria izan.

2. Erroreak justizian existitzen dira, eta heriotza-zigorrarekin ez dago atzera bueltarik. Errugabe bat zigortzen bada, konpondu ezinezko injustizia bat gertatzen da. Historiaz frogatuta dago kasu okerrak egon direla.

3. Heriotza-zigorra ez da frogatu delinkuentzia gutxitzeko baliagarria denik. Herrialde askotan zigor hau egon arren krimen larriak ez dira murriztu. Zigorraren beldurrak ez du beti delitua saihesten.

4. Justiziaren helburua mendekua ez baizik eta berreraikuntza izan beharko luke, eta heriotza-zigorra aplikatzeak indarkeria instituzionalizatzen du, gizarte hobe baten alde egin beharrean, iraganeko ekintzen odolaren bidez ordaintzea lehenetsiz.

6. Kirolaren Etika eta Lehiakortasuna

Alde (Kirolaren balio etikoak eta joko garbia defendatuz):

1. Kirolak ez du bakarrik irabaztea helburu izan behar, baizik eta balioak garatzea: errespetua, ahalegina, zintzotasuna eta joko garbia. Jokalari gazteentzako eredu bihurtu behar den hezkuntza-esparrua da. Baliorik gabe lortutako garaipenak hutsalak dira.

2. Dopinga edo iruzurra egiteak kirolaren funtsa zapuzten du eta lehiaketaren zilegitasuna kentzen dio. Horrelako jokabideak normalizatzeak kirolaren eredu hezigarria suntsitu egiten du eta ikusleen konfiantza galdu arazi dezake.

3. Epai bidegabe baten aurrean isilik geratzea injustiziaren parte izatea da, eta kirolariek gizartean eragiteko boterea dutenez, gardentasuna eta justizia defendatzea funtsezkoa da arauak eta balioak indartzeko.

4. Zailtasunen aurrean zuzen jokatzeak pertsonaren nortasuna eraikitzen du, eta kiroltasunetik haratago, bizitzarako prestakuntza bihurtzen da. Epe laburreko porrota izan arren, epe luzerako errespetua eta autokonfiantza ematen du.

Kontra (Lehiakortasun gogorra edo iruzurra justifikatuz):

1. Kirol profesionalak errendimendu eta emaitza zorrotzak eskatzen ditu, eta presio horren pean jokalariak arrisku etikoak hartzera bultza daitezke, hala nola substantzia debekatuak hartzea, euren etorkizuna jokoan dagoenean.

2. Arazoak salatzeak ondorio negatiboak izan ditzake kirolarientzat, hala nola deskalifikazioak, errepresaliak edo etorkizun profesionala arriskuan jartzea. Batzuetan isiltasuna biziraupenerako estrategia bihurtzen da.

3. Beste talde batek iruzurra egin badu eta zigorrik jaso ez badu, joko garbian sinestea ergelkeria iruditzen zaie batzuei, eta horrek errealitatearen zailtasunari aurre egiteko ikuspegi pragmatiko bat justifikatu dezake.

4. Kirola gaur egun negozio bihurtu da, eta errendimendua ekoizpenaren pare jartzen da. Horregatik jokalari askok “dena zilegi” ikuspuntua garatzen dute arrakasta lortzeko, sistema bera ez delako balioetan oinarritzen baizik eta emaitzetan.

7. Etika eta Dirua: Balioen Garrantzia

Alde (Balio etikoak diruaren gainetik defendatuz):

1. Diruak ez luke pertsona baten balio morala definitu behar; norbere ekintzen etika da neurgailu egokia, eta horregatik, aberastasuna modu bidezkoan lortzea garrantzitsua da, bestela arrakasta hutsala bihurtzen da.

2. Dirua metatzearen obsesioak gizatasuna galtzea ekar dezake, eta horrek norbanakoaren kontzientzia morala lausotzen du, adibidez, gezurretan ibiltzea, ustelkerian parte hartzea edo injustiziak estaltzea interes ekonomikoengatik.

3. Balioetan oinarritutako ekonomia batek gizarte bidezkoago bat eraikitzen du, non enpresa eta norbanakoek erantzukizun soziala izaten duten, ingurumenarekiko, langileekiko eta komunitatearekiko.

4. Norberaren aberastasuna partekatzea (hala nola herentzia edo irabaziak) behar gehien dutenei laguntzeko modua da, eta hori solidaritatearen eta gizatasunaren adierazpen gorenetako bat da. Ez da obligazio bat, baizik eta kontzientziaz hartutako erabaki etiko bat.

Kontra (Diruaren defentsa eta balio etikoen bigarren mailakotasuna):

1. Dirua beharrezkoa da bizitzeko eta segurtasuna lortzeko, eta horregatik pertsona askok lehenesten dute egonkortasun ekonomikoa balio abstraktu edo moral idealen gainetik, eguneroko errealitateak hala behartuta.

2. Zaila da balio etikoak beti mantentzea presio ekonomikopean, adibidez, lana galtzeko beldurra, familiaren ongizatea arriskuan ikustea edo bizitza duina izateko borroka direnean. Egoerak baldintzatu egiten du moralaren aplikazioa.

3. Merkatua eta ekonomia ez dira balioetan oinarritzen, baizik eta eskaintzan eta eskariaren legean, eta horregatik dirua irabazteko estrategia batzuk (informazioa ezkutatzea, prezioak puztea, lehentasunak negoziatzea…) ez dira beti etikoak, baina bai eraginkorrak.

4. Etikaz jokatu nahi izateak batzuetan aukera onak galtzea edo negozioetan atzean geratzea ekar dezake, eta horrek pentsarazten du balioek ez dutela tokirik lehiakortasun handiko mundu ekonomikoan. Pragmatismoa nagusitzen da printzipioen gainetik.

8. Osasun Publikoa eta Askatasun Indibiduala

Alde (Osasun publikoa babestearen alde):

1. Gizarte osoaren ongizatea lehentasuna da: Osasun publikoa zaintzea guztion ardura da. Askatasun indibiduala garrantzitsua bada ere, komunitatearen osasuna arriskuan dagoenean, neurri kolektiboak justifikatuak daude.

2. Gaixotasunen hedapena saihesteko funtsezkoa da: Pandemietan edo gaixotasun kutsakorretan, neurri zorrotzek kutsatzea gutxitzen dute. Askatasun batzuk mugatzea onargarria da bizitzak salbatzeko.

3. Ahulenak babesten ditu: Beti ez gara guztiok arrisku berdinean. Osasun publikoko politikek adinekoak, haurrak edo gaixotasun kronikoak dituzten pertsonak babesten dituzte.

4. Epe luzerako askatasuna bermatzen du: Neurri zorrotzak une jakin batean beharrezkoak badira ere, horien helburua osasun-krisia gainditzea da. Horrela, epe luzera askatasun gehiago izatea lortzen da.

Kontra (Askatasuna mugatzearen aurka):

1. Askatasun indibiduala oinarrizko eskubidea da: Pertsona bakoitzak bere gorputzari eta bizimoduari buruzko erabakiak hartzeko eskubidea du. Osasunaren izenean neurriz kanpoko murrizketak ezartzea giza eskubideen urraketa izan daiteke.

2. Neurri orokorrek egoera pertsonalak baztertzen dituzte: Osasun publikoko arauek ez dituzte beti kontuan hartzen pertsona bakoitzaren egoera eta beharrak. Neurri berak guztientzat aplikatzeak injustiziak sor ditzake.

3. Abusu politikorako aitzakia bihur daitezke: Osasun publikoko neurriek gobernuak kontrol handiagoa izateko aitzakia bihur daitezke. Horrek autoritarismorako bidea ireki dezake, eta askatasunak arriskuan jarri.

4. Ez da beti eraginkorra: Askotan, neurri zorrotzak ez dira behar bezain eraginkorrak, eta jendearen nekea edo aurkako jarrerak sortzen dituzte. Horrela, ez da ezta osasuna bera ere bermatzen.

9. Betebeharra eta Ardura: Gizartearen Oinarriak

Alde (Betebeharra eta ardura defendatuz):

1. Gizartearen funtzionamendua bermatzen du: Pertsona bakoitzak bere betebeharrak betetzen baditu, gizartea era koordinatuan eta bidezkoan funtzionatzen du. Arduraz jokatzeak besteekiko errespetua eta elkartasuna erakusten du.

2. Ondorio positiboak ekartzen ditu: Betebeharrak betetzen dituzten pertsonek konfiantza irabazten dute ingurukoengan eta aukera gehiago izaten dituzte bizitzan, bai akademikoki bai lanean.

3. Taldeari kalte egitea saihesten da: Ana-ren kasuan bezala, zure zeregina ez betetzeak besteak kaltetzen ditu. Arduratsu jokatuz, talde-lana justuagoa eta eraginkorragoa da.

4. Norberaren kontzientzia garbi mantentzen da: Ardura hartzeak barne lasaitasuna ematen du. Erruak eta engainuak ekidinez, norbera hobeto sentitzen da bere buruarekin.

Kontra (Arduragabekeriari ulermena emanez):

1. Ez gara beti perfektuak: Pertsonok akatsak egiten ditugu, eta betebeharrak betetzea ez da beti erraza. Bizitzako egoera batzuk (estres, osasun arazoak...) arduragabe bihur gaitzakete, baina ez derrigor txar izateagatik.

2. Batzuetan norberaren ongizatea lehenetsi behar da: Betebeharrak betetzea kaltegarria bada norberarentzat (adibidez, estres handia edo osasun arazoak sortzen baditu), garrantzitsuagoa izan daiteke norbere osasuna zaintzea.

3. Sistemaren gabeziak ez dira beti norbanakoaren errua: Egoera batzuk (Mateoren kasuan bezalako istripuak edo baliabiderik eza) ez dira pertsonaren erru zuzena, eta batzuetan sistemak ez du konponbide bidezkorik eskaintzen.

4. Sormena eta malgutasuna bultzatu ditzake: Betebeharrak zorrotz jarraitzeak norbait automatismoan eror dezake. Batzuetan arauak hautsi edo ez betetzea sormenezko edo alternatiba hobeak aurkitzeko aukera izan daiteke.

10. Autoritatea eta Arauak: Errespetua eta Kritika

Alde (Autoritatea eta arauak errespetatzearen alde):

1. Elkarbizitzarako oinarria da: Autoritatea eta arauak errespetatzea ezinbestekoa da gizarte ordenatu eta segurua lortzeko. Guztiek arauak betetzen badituzte, kaosa saihesten da.

2. Gidaritza eta erabakiak errazten ditu: Egituratutako autoritateak talde edo komunitate baten funtzionamendua errazten du, batez ere egoera zail edo konplexuetan, non norabide bat beharrezkoa den.

3. Heziketa eta diziplina sustatzen ditu: Autoritatea errespetatzea gaztetatik ikasteak diziplina pertsonala, ardura eta balio etikoak garatzen laguntzen du. Etorkizunean jarrera egokiak izateko oinarri da.

4. Besteen eskubideak babesten ditu: Arauak betetzen ez badira, ez da bakarrik autoritatea kaltetzen, baita beste pertsonen eskubideak ere. Errespetuak komunitate osoaren ongizatea bermatzen du.

Kontra (Autoritatea itsu-itsuan jarraitzearen aurka):

1. Ez da justua agintea itsu-itsuan jarraitzea: Autoritateak beti ez du arrazoi edo justizia aplikatzen. Aginduak moralki okerrak direnean, desobedientzia zilegi eta beharrezkoa izan daiteke gizarte bidezkoago bat lortzeko.

2. Sormena eta autonomia mugatzen ditu: Autoritatearen aginduak itsu jarraitzeak pertsonaren autonomia eta pentsamendu kritikoa itzaltzen ditu. Norberak erabakiak hartzeko gaitasuna galdu dezake.

3. Abusuak babesteko arriskua dago: Autoritatea gehiegizkoa edo bidegabea denean, errespetuak abusuak eta bidegabekeriak justifikatzea ekar dezake. Horrek sistema injustuak mantentzen laguntzen du.

4. Gizarte aldaketari traba egiten dio: Historiaz, desobedientzia zibila izan da aldaketa sozial handien bultzatzaile. Autoritatearen aurkako erresistentziak bidegabekeriak salatzeko eta gizartea hobetzeko balio izan du.