Giza eboluzioa: Ontogenesia eta Antropogenesia

Ontogenesia eta filogenesia

Ontogenesia: Izaki bizidunak etengabe aldatzen dira, baina aldaketa hori bi motatakoa izan daiteke. Banako bakoitzaren eraldaketak jaio aurretik hasi eta heriotzara arte jarraitzen du. Adibidez, arrautzatik hegazti heldura arteko garapena ontogenesiaren adibide bat da.

Filogenesia: Bereiztutako kontzeptuak edo espezieak denboran zehar aldatu direla adierazten du; espezie batzuek beste batzuk sortu dituzte.

Teoria fixista

Teoria fixista: ikuspegi honen arabera, izaki bizidunak finkoak dira eta ez dira aldatzen ("fixistak ez dira aldatzen"). Lehen azalpenek ez zuten filogenesia kontuan hartzen. Adibide historiko gisa, Aristotelesek ez zuen eboluzio-aldaketarik onartzen.

Antropogenesiaren prozesuak

Antropogenesiaren prozesuak gure arbasoetatik hasi eta gaur egungo giza espezieraino bidean izan diren prozesu eta etapen multzoa dira. 4,5–7 milioi urteko epean (bide luzea) bi motatako alderdi bereizten ditugu: alde fisiko eta biologikoa eta alde kulturalarekin, teknikarekin eta hizkuntzarekin lotutako alderdia. Aldaketak bi eremuetan batera eta elkarrekin gertatu dira, gizakiaren ezaugarrien moldaketan islatuz.

Homo espezie nagusiak

• Homo neanderthalensis: Europan eta Asian bizi izan ziren. Lehen fosilak Alemanian aurkitu ziren. 230.000–18.000 urte inguru izan ziren. Burezur luzeagoa eta handiagoa zuten; egurrezko edo hezurrezko tresnak egiten zituzten. Keinu-hizkuntza erabiltzen zutela uste da.
• Homo antecessor: 1994an Atapuercan aurkitutako fosilek gizaki altu eta indartsuen ezaugarriak agertu zituzten, baina burezur txikiagoarekin. Duela 800.000 urte inguruan bizi izan ziren.
• Homo habilis: Trebeak ziren; harrizko tresnak erabiltzen zituzten eta zuhaitzetan ere bizi ziren. Australopithecus antzeko ezaugarriak zituzten. Tanzanian aurkitutako aztarnen arabera 1,9–1,6 milioi urte ingurukoak izan daitezke.
• Homo erectus: 1,8 milioi eta 300.000 urte artean bizi izan ziren. Burezur luzeagoa eta handia zuten; hezurdura zabal eta sendoa; egurrezko edo hezurrezko tresnak egiten zituzten.
• Oharrak: Homo antecessor-i buruzko informazioa testuan behin baino gehiagotan agertzen da; hemen bildu da informazio hori kontzentratuta, informazio guztia mantenduz.

Antropologia kulturalaren oinarria

Antropologia kulturala XIX. mendean sortu zen gizakiaren bizimodua eta kultura aztertzeko arlo moduan. Bronisław Malinowski bezalako ikertzaileek (Malinowski) etnografia garatu zuten: etnografia herri baten edo talde baten bizimodua eta eguneroko praktika deskribatzen du. Etnologia, berriz, alderdi edo ezaugarri jakinak ikertzen ditu hainbat kulturatan.

Erlatibismoa

Erlatibismo kultural: kultura bakoitza bere testuinguruan ulertu beharko litzateke; ez da komeni kultura baten irizpide, balio edo arau bat beste kulturen gainean inposatzea. Hasieran ikuspegi hau jarrera on gisa hartu zen; hala ere, erlativismo absolutuak zaildu egiten du kultura eta praktikak kritikatu edo hobetu ahal izatea.

Zibilizazioa

Zibilizazioa hitzak hainbat esanahi ditu. Jatorrian "zibi" hitzak "hiria" adierazten zuen. Industrializazioa eta garapen teknologikoaren lotura kultura kontzeptuarekin eztabaidagarria izan daiteke; ez dago adostasunik beti. Zibilizazioa kontzeptu zabala da: pertsona talde handien eta anbiente sozial handiagoen multzoa adierazten du.

Askotan bi errore agertzen dira zibilizazioaren inguruan:

• Pentsamendu etnozentrista: gure zibilizazioa dela nagusi eta beste guztiak txikiagoak edo atzeratuagoak direla uste izatea.
• Balio absolutuen inposaketa: gure kultura edo balioak naturalki onenak direla eta besteek huts egin dutela pentsatzea.

Protokultura

Protokultura lehen kultura oso oinarrizkoa da; gizakiaren lehenengo homoek sortu zuten portaera kulturala da. Adibidez, makila edo tresnak erabiltzen ikastea animalia askori beharrean ikasitako portaera da, eta ez da beti genetikoa; portaera hauek belaunaldiz belaunaldi transmititzen dira. Protokultura landu gabeko, oinarrizko kultura mota bat da.