Gerra Zibila: Kausak, Garapena eta Ondorioak (1936-1939)

Gerra Zibila: Kausak, Garapena eta Ondorioak

Gerra Zibila 1936ko uztailaren 17an hasi zen Melillan, afrikar tropek egindako estatu kolpearen ondorioz, eta hurrengo egunean Penintsulan zabaldu zen. Gerra hau militarren matxinada porrot egin baten eta gizarte oso zatiturik baten emaitza izan zen.

1936ko otsaileko hauteskundeetan Herri Fronteak irabazi ostean, kolpearen prestaketak hasi ziren. Herri Frontearen erreformek gatazka soziala areagotu zuten. Eskuin politikoak mehatxatuta sentitu zen eta enfrentamendu-estrategia bat hasi zuen (Falangeko puñoak eta pistolak). Militarrak bere ideien defendatzaile bihurtu ziren. Emilio Mola jeneralaren gidaritzapean militar talde batek kolpea prestatzen hasi zen.

Kalean tentsioa gero eta handiagoa zen. Casares Quiroga gobernuak kolpearen aurka neurriak hartzen saiatu zen, baina eraginkorrak izan ez ziren. Uztailean gertakari erabakigarriak gertatu ziren: uztailaren 12an, ezkerreko eskuin muturreko talde batek José Castelo Asalto Guardiako teniente hil zuen, falangista baten heriotzaren erantzun gisa; uztailaren 14an, Asalto Guardiako agente batzuek Calvo Sotelo hil zuten.

Gerraren hasiera

1936ko uztailaren 17an, Marokoko Protektoratuko Espainiako tropak Errepublikaren aurka altxatu ziren. Uztailaren 18an Penintsulan ere altxamendua zabaldu zen, eta Gerra Zibila hasi zen.

Gerraren kausa konplexuak

Gerraren kausak oso konplexuak izan ziren. Gerra hogeita hamarreko urteetako dinamika sozial eta politikoaren emaitza izan zen. Gerran, batetik, diktadura militar bat ezarri nahi zen edo errepublika demokratiko bat defendatu; bestetik, klase borroka, erlijio gatazka, nazionalismoen arteko talka eta faxismoaren eta komunismoaren arteko aurkakotasuna ere agerian zeuden.

Bi bandoen diskurtso ideologikoak

Errepublikar bandoak gerra antifaxista gisa aurkeztu zuen. PCEko buruzagi Dolores Ibarruri (Pasionaria) faxistei aurka egiteko deia egin zuen, herriaren askatasun eta demokrazia konkistak defendatzeko. Bere "non pasarán" lelopean, Madrilgo defentsa antolatu zen.

Altxatutako bandoak, berriz, gerra "bolxebikeen aurkako borroka" gisa aurkeztu zuen. Galeazzo Ciano italiar Atzerri ministroak esan zuen errepublikar armadaren aurka borrokatzea marxistei aurka borrokatzea zela. Kolpeak Espainia bi eremutan banatu zuen: alde batetik, Alemania eta Italiaren laguntza zuen Espainia altxatua; bestetik, Frantzia, Belgika eta Errusiaren laguntza zuen Espainia errepublikarra.

Bando bakoitzaren oinarri sozialak

Altxatutakoek Marokoko iparraldea, Kanariak, Balearrak, Galizia, Oviedo, Araba, Nafarroa, Aragoi, Gaztela Zaharra-Leon, Sevilla, Cadiz, Cordoba eta Granada kontrolatzen zituzten. Armadako oficialtza eta tropa gehienen, Guardia Zibilaren, jabe agrarioen, eskuin alderdietako afiliatuen, talde katolikoen, karlisten eta Elizaren laguntza zuten.

Espainia errepublikarrak Armadako zati baten, Aireko indarren, Itsas Armadaren, Asalto Guardiaren, hiri industrialetako langile masen, hiriko burgesia txikiaren eta Espainiako hegoaldeko jornalarien laguntza zuen.

Nazioarteko babesa eta Ez-Esku-hartze politika

Bi bandoek nazioarteko laguntza bilatu zuten. Frantzia eta Erresuma Batuak neutraltasun eta ez-esku-hartze politika bultzatu zuten, eta Ez-Esku-hartzeko Batzordea sortzea sustatu zuten. Gerra Europa osora zabaltzearen eta Espainian errepublika marxista bat ezartzearen beldur ziren.

Errepublikarrek Mexikoren (sinbolikoa gehiago) eta Frantziaren (zalantzazkoa), eta Sobietar Batasunaren (armak, elikagaiak, espezialistak eta haurren harrera) laguntza jaso zuten, baita 60.000 boluntario inguruko Nazioarteko Brigadenak ere. Altxatutakoek, berriz, Alemaniaren (itsasontziak, hegazkinak, Kondor Legioa, armak), Italiaren (armamentua eta Beltzak Alkandora) , Portugalen (armak, elikagaiak eta 10.000 gizon) eta enpresa estatubatuarren laguntza izan zuten.

Ez-esku-hartze politika bidegabea izan zen Errepublikarentzat, estatu subiranoa eta legitimoa baitzen, eta defendatzeko gaitasuna ukatu baitzitzaion. Aliatu handiek gerra komunismoaren Europarako aurrerapena geldiarazteko modu bat ikusten zuten. Laguntzen ondorioz, gerra luzatu eta oso odoltsua bihurtu zen, eta bando altxatuari superioritatea eman zion errepublikarraren gainetik.

Gerraren bilakaera bando bakoitzean

Errepublikar bandoan, nabarmenena fragmentazio militar eta politikoa izan zen, eta iraultza eta gerra arteko etengabeko eztabaida. Altxatutako bandoan, berriz, diktadura indartsu bat sortu zen, gerra irabazteko eta kontrairaultza bultzatzeko.

Errepublikar bandoan, kolpearen berriak iritsi zirenean, Casares Quiroga buru-gobernuak altxatuen karguak kendu eta haiei laguntzen zieten armada-kopuruak desegin zituen. Neurri hauek ez zuten kolpea gelditu, eta Errepublikak ez zuen altxatuei aurre egin, gehienetan oposiziorik gabe nagusitu baitziren. Casares Quirogak egun berean dimisioa eman zuen. 19an Martinez Barriok gobernua osatzen saiatu zen, baina ez zuen lortu, eta José Girali (Ezkerreko Errepublikanoa) hori egiteko agindu zitzaion: errepublikanoz osatutako gobernu bat, inolako babesik gabe. Hasieran ez zuen herria armatu, langileak armak izanda ez zirelako obeditzen eta iraultza hasiko zutelako beldur zelako. Baina, defendatzeko beharraren aurrean, batez ere Madrilera aurrera egiten zuten tropa matxinatuengatik, herria armatu zuen. Ordutik, batzorde eta junta ugari sortu ziren, iraultza egiten hasi zirenak eta gobernuaren aginduak ez betetzen zituztenak.

Gauzak gaizki joan ziren, lehen porrotak etorri ziren, eta agintari bakar bat behar zen, errespetatua izango zena. Hori dela eta, Largo Caballero izendatu zuten. Francisco Largo Caballero sozialismo ezkerreko alderdikoa zen. Gobernu konzentrazio bat osatu zuen (errepublikanoak, sozialistak, eta baita anarkistak ere), agintaritza berreskuratzeko. Gobernu horrek aginduak emateko saiatu zen, batzorde eta juntak desegin zituen, miliziak militarizatu zituen eta ekonomia berrantolatzen saiatu zen elikadura hornitzeko. Hala ere, neurriek ez zuten emaitzarik izan, errepublikar eremuan gerra edo iraultza eztabaida jarraitzen baitzuen.

Lehenik gerra irabazi eta gero iraultza egitearen jarrera PCEk eta PSOEko eta UGTko zati batek defendatu zuten. Gerra irabazteko, ekoizpena kontrolatzea eta gerrako ekonomia bihurtzea proposatzen zuten, eta erreforma batzuk geroagorako uztea. Mundo Obrero egunkarian, PCren egunkarian, Errepublika defendatzeko ideia azaltzen zen, "gizarte-eduki inoiz existitu gabeko errepublika demokratiko eta parlamentario" bat. Horregatik, defendatu egin behar zela, gerra irabazi eta erreformen sakontzea geroagorako uztea. Largo Caballerok ere antzeko esanahiko adierazpena egin zuen: gerra irabazi ondoren "jada iraultzaz hitz egin ahal izango dugu".

Gerra eta iraultza aldi berean egitea CNTren, PSOEko eta UGTko alderdi erradikalenaren jarrera izan zen. Lurren eta fabriken kolektibizazio berehalakoa eta komunak ekoizpen-zelula gisa sortzea defendatzen zuten. Haien borrokaren arrazoia "iraultza proletarioaren garaipena" zen: "gerra eta iraultza ezin dira bereizi".

Eztabaida hauek gobernuaren agintea eta ekintza-gaitasuna ahuldu zituzten. 1937ko maiatzean, Katalunian, PCk eta PSUCek CNT eta POUMen aurka egin zuten, POUM desegin eta CNT bizitza politikotik kanpo utzi zuten. Gertakari hauek Largo Caballeroren gobernua ahuldu zuten, eta gerra gaizki zihoala ikusita, dimisioa eman behar izan zuen. Haren ordez Juan Negrin jarri zuten. Negrinen gobernuak zentralizazioa eta frente populistaren politika nagusitu zuen sindikatu eta batzordeen gainetik. Komunistek, disziplinari eta armadaren kontrolari esker, ezkerreko indar nagusi bihurtu ziren eta Negrinek gobernuaren agintea eta koordinazio militarra indartu zituen, Teruel eta Ebroko ofentsibak egin ahal izateko.

1938ko apirilaren 30ean Negrinek Errepublikaren eta demokraziaren erresistentzia-programa aurkeztu zuen, "Hamabi Puntuetako Programa" izenez, Francoren bandoak onartu ez zuena. Negrinek uste zuen Europan gatazka piztuz gero Errepublika iraun zezakeela. Baina gerrako porrot etengabeek eta jendearen nekeak bakarrik utzi zuten. Ebroko porrotaren ondoren, 1938ko amaieran, Hiru Puntuetako programa aurkeztu zuen: atzerriko tropen irteera, garaile izandakoen errepresaliarik eza eta erregimen demokratiko baten ezarpena. Franco, ordea, "baldintzarik gabeko errendizioa" baino ez zuen onartzen.

Frankok Katalunia okupatu zuen. Katalunia erori ondoren (eta errepublikako gobernua erbestean zegoela), eta Frantziak eta Erresuma Batuak Frankoren erregimena aitortu ostean, Madrilen Segismundo Casado koronelaren kolpea gertatu zen, gerraren zuzendaritzari buruzko desadostasunek eraginda. Gobernuaren zati batek (komunistek) azken arte erresistitu nahi zuen, eta sozialista eta anarkisten zati batek, gerraz nekatuta, errendizioa negoziatu nahi zuen. Komunistarik gabeko Defentsa Nazionaleko Kontseilua antolatu zuten. Casado koronelak eta Julián Besteirok (PSOE) errendizioari buruzko elkarrizketei ekin zieten, baina Francok ez zuen onartu. Casado koronela Valentziarantz abiatu zen, eta Franco Madrilen sartu zenean, Besteiro eta Defentsa Kontseiluko kideak atxilotu eta espetxeratu zituzten.

Laburbilduz

Errepublikar bandoaren arazoa desorganizazioa eta gerraren eta iraultzaren arteko etengabeko eztabaida izan zen. Errepublikarren porrota banaketa eta etengabeko zatiketaren, inprobisazioaren eta plangintzarik ezaren, iraultzaren garapenaren ondorioz sortutako baliabide urrien eta nazioarteko babes txikiaren ondorioa izan zen.

Altxatutako bandoan, funtsezkoa izan zen gerra irabazteko eta kontrairaultza bultzatzeko diktadura indartsu baten sorrera. Estatu berri bat sortu zuten, Francoren esku boterea kontzentratuz eta alderdi bakarra sortuz. Kolpearen ondoren, altxatuek Defentsa Nazionaleko Juntan antolatu ziren, Cabanellas jeneralak zuzenduta, Sanjurjo hil baitzen egun batzuk lehenago Portugaletik zetorren hegazkin istripu batean. 1936ko urriaren 1ean kolpearen zuzendaritza Francori eman zioten, Estatuko Gobernu buru eta Armaden Jeneralisimo izendatuz. Defentsa Nazionaleko Junta desagertu zen eta Burgos eta Valladolid-en egoitza zuen Estatuko Teknika Junta eratu zen. Franco-ren esku egon ziren botere exekutibo eta legegilea. Aldi berean, kolpea babesten zuten indar politikoak bildu ziren. Horrela, dena Francoren figurari eta gerra irabazteko ideiari lotu zen. 1937ko apirilaren 20ko dekretuaren bidez, falangistak eta requeteak (Francoren alde borrokatzen zuten karlista indarrak) alderdi bakar batean, Mugimenduan (Falange Española Tradicionalista y de las JONS) batu ziren, Franco Buru Nazional eta Caudillo Gorena izendatuz (6. dokumentua).

Horrela, indar politiko, sozial eta militarrak Francoren zuzendaritzapean geratu ziren. Franco kontrolatu zuen indar politiko guztiak, talde desberdinen arteko eztabaidak eta gatazkak saihestuz, eta ados ez zeuden buruzagiak garrantzi gutxiko kargu batzuetara bidali zituen. Franco-k esan zuen alderdi honen misioa "Estatuari herriaren indarra jakinaraztea eta hari bere pentsamendua eramatea" izango zela.

Altxatutako eremuan, jabetzaren, Elizaren eta ordenaren defentsan oinarritutako kontrairaultza bultzatu zen. Balio hauek babestu behar ziren burgesia, oligarka, finantzari, jabe, klase ertain eta abarren laguntza lortzeko. Horrela, Francoren bandoak baliabide guztiak gerraren zerbitzura jarri zituen eta gerra irabazteko nagusitasuna lortu zuen.

1939ko martxoaren 28an Franco Madrilen sartu zen, erresistentziarik gabe hiriburua hartuz, eta Mediterraneorako aurrerapenaren aurrean, errepublikar frontean ez zen erresistentziarik egon. Horregatik, Frankok gerraren azken parte idatzi zuen 1939ko apirilaren 1ean, eta "Gerra amaitu da" iragarri zuen (7. dokumentua).

Gerraren ondorioak

Gerraren ondorio nagusien artean aipagarriak dira gerran izandako kalte ekonomiko izugarriak, ekoizpen industrial eta nekazaritzako mailen murrizketa, gerrak eragindako odol-galera demografikoa (milioi bat pertsona inguru, hildakoak eta erbestekoak barne) eta 1975era arte iraungo duen diktadura militarra Espainian, Bigarren Mundu Gerraren ondoren Europan sortutako demokrazia occidentalekin alderatuta, gure herrialdea urrunduz.