Geologia eta geografiaren oinarrizko kontzeptuak

Litologia

Litologia geologiako adarra da, harriei buruz hitz egiten duena: alearen (granoaren) tamaina eta harriaren ezaugarri fisiko eta kimikoak. Litologia funtsezkoa da erliebea ulertzeko; harri motaren arabera, tektonikaren altxamenduak, higatze-agentziak edo klima izan daitezke erliebean eragina duten faktore nagusiak.

Geografia

Geografia Lurraren deskribapena eta grafiko-irudikapena egiten duen gizarte-zientzia da. Bertako paisaiak, lurraldeak, lekua, eskualdeak, populazioak eta elementu horien arteko erlazioak aztertzen ditu. Geografiak ingurunearen eta gizakiaren arteko harremana aztertzen du. Bere barruan bereizten dira geografia fisikoa (klima, hidrografia, etab.) eta giza geografia (politika, ekonomia, etab.).

Mapa

Mapa leku lauan Lurraren irudikapena da; kartografia da mapak lantzen dituen zientzia. Mapak lurraren gainazalarekiko paraleloak diren planoen gainean egiten dira, eskalaren arabera definitutako tarteekin. Mapan irudikatzen diren isolina edo kurba irudiek (kontur-lerroek) garaiera berberako puntuak lotzen dituzte.

Paisaia

Paisaia toki edo lurralde baten zatia da, puntu jakin batetik oso-osorik ikus daitekeena. Paisaia naturari, landa-eremuari edo hiri-eremuari buruzkoa izan daiteke; askotan bere edertasunagatik baloratzen da.

Unitate morfoestrukturala

Unitate morfoestrukturala erliebearen inguruko informazioa ematen du. Barruko mugimenduek altxamenduak, beherakada edo desplazamenduak eragin ditzakete. Kanpoko indarrek ere erliebea moldeatzen dute—adibidez: haizea, tenperatura, ura eta izaki bizidunak. Ondorioz, barruko zein kanpoko indarrek erliebea moldeatu eta unitate morfoestrukturalak zehaztu ditzakete.

Mendigune zaharra

Mendigune zaharra lehen aroko mendiak edo Hirugarren Aroko mugimendu orogenikoen ondorioz sortutako bloke zahar baten gaztetzeak eratutako mendien multzoa izan daiteke; normalean material zurrunak ditu, adibidez:

• granitoa
• arbela
• kuartzoa

Mendigune zahar horiek Erdialdeko Sistemaren, Toledoko mendien eta Kantauri Mendikatearen eremuetan sortu dira.

Tolestura-mendikatea

Tolestura-mendikatea plaken tektonikaren ondorioz sortzen da, litosfera tolestu eta altxatzen denean. Prozesu honetan lur-geruzak deformatu egiten dira, eta mendikate handiak agertzen dira, adibidez Himalaya edo Alpeak. Gorako erliebeak antiklinalak deitzen dira eta beherako erliebeak sinklinalak.

Arro sedimentarioa

Arro sedimentarioa lurrazalaren sakonune bat da, plaken jarduerak sortua, non sedimentuak metatzen diren. Metatzeak iraun ahala depresio edo subsidentzia-maila areagotu daiteke. Arro sedimentarioek, edo soil-soilik arroek, kubeta edo hobi luzangaren itxura izan dezakete. Tertziario aroan depresio horiek ere sortu ziren Espainian. Espainiako arro sedimentarioek inklinazio txikiak dituzte.

Modelatu karstikoa

Modelatu karstikoa kareharrian garatzen den modelatua da; kareharria da bere elementu nagusia. Izena 'Karst' eskualdearen izenetik dator. Modelatu hau urak kareharria disolbatzean sortzen da. Ezaugarririk nagusienak honako hauek dira: lurpeko uren zirkulazio nagusia eta barruko galeria sareak. Bi kausen ondorioz gertatzen da: alde batetik, kareharria oso iragazkorra delako, eta bestetik, ura zulo luze eta estuetatik barneratzen delako. Kanpoko paisaiek normalean haran lehorrak eta kanoi sakonak agertzen dituzte.