Gametogenesia, ernalketa eta iraitzea: prozesuen gida

Gametogenesia

Gametogenesia gametoak gonaden barruan eratzeko prozesua da. Bi izen nagusi ditu: espermatogenesia (espermatozoideak eratzea) eta obogenesia (obuluak eratzea).

Etapa komunak

Etapa nagusi komunetan zelula germinalak zatitu eta aldatzen dira. Etapak honako hauek dira:

1. Biderkatzea edo ugaltzea: zelula germinalak mitosiaren bidez zatitzen dira eta espermatogonia eta oogonia sortzen dira.
2. Haztea: espermatogonien eta oogonien bolumena handitzen da; haiek lehen mailako espermatozito edo obozito bihurtzen dira.
3. Meiosia: lehen mailako espermatozitoek eta obozitoek zatiketa meiotikoa jasaten dute. Lehen zatiketak bigarren mailako zelulak sortzen ditu; obozitoen kasuan bigarren mailako obozito bat eta korpuskulu polar bat ager daitezke.
4. Ondorio zelularra: bigarren zatiketa meiotikoaren ondorioz espermatogenesian haploide espermatidak sortzen dira (adibidez, espermatida ugari), eta azken faseetan espermatozoide aktiboak ekoizten dira.

Ernalketa

Ernalketa bi modu izan ditzake: kanpokoa eta barrukoa. Metodoei eta adibideei buruzko xehetasunak ondokoak dira.

Kanpoko ernalketa

Kanpoko ernalketa uretako eta lurreko organismo batzuek egiten dute. Obuluak eta espermatozoideak ingurunera askatzen dira eta bertan gertatzen da ernalketa; ondoren zigotoa amaren gorputzaren kanpoan garatzen da. Adibidez, anuroetan bi indibiduoen gametoak aldi berean askatzen dira.

Barruko ernalketa

Barruko ernalketa lurreko ugaztunen eta beste animalia askoren ohiko modua da. Obulua ugaltze-aparatuaren barruan ernaltzen da; adibidez, gizakietan obulua obiduktutik (Fallopio tronpa) igotzen da eta han ernaltzen da.

Ernaltzeko prozesua

1. Seinalea eta erakargarritasuna: obuluak substantzia batzuk jariatzen ditu, eta espermatozoideek substantzia horiek ezagutzen dituzte, erreakzio espezifikoen bidez (rezeptoreak) eta flageloari esker obulura abiatu eta haren inguruan metatzen dira.
2. Akrosomikoa erreakzioa: espermatozoideak obuluaren inguruko geruzetara (zona pellucida edo pleuzidoa) iristen direnean, akrosomaren erreakzioa gertatzen da: akrosomako entzimen askatzea eta geruza degradatzea.
3. Mintazen fusioa: akrosomaren kanpo mintza eta obuluaren mintza elkartzen dira; akrosomaren edukia aske geratzen da, eta espermatozoidearen burua eta lepoa obulura sartzen hasten dira. Sartzean bigarren erreakzio bat gertatzen da: ernalketa-mintza (fertilisation membrane) sortzen da eta beste espermatozoideen sarrera eragozten du.
4. Zigotoaren sorrera: obuluaren barruan espermatozoidearen nukleoa eta obuluaren nukleoa elkartzen dira; kromosomak biltzen dira eta zigoto diploidea sortzen da.

Iraitz aparatua (kanporaketa eta homeostasia)

Iraitz aparatua zelulen metabolismoaren eraginez sortzen diren hondakinak kanporatzeko eta organismoaren barruko ingurunearen oreka (homeostasia) mantentzeko beharrezkoa da. Iraitzearen helburuak ez dira hondakinak bakarrik kanporatzea, baizik eta ura, gatz mineralak eta pHaren moduko baldintzak erregulatzea ere.

Hondakin-mota nagusiak

• Nitrogeno gabeak: > CO2, ura eta gatz mineralak.
• Nitrogenatuak: hiru motatan sailkatzen dira:
  • Amoniotelikoak (amoniakoa nagusi): arrain eta uretako organismoetan ohikoa.
  • Urikotelikoak (urinazkoa, amoniakoa prozesatuago): animalia batzuei egokitzen zaie.
  • Urotelikoak (urea edo urikoazoa nagusi): ugaztunen kasuan agertzen da.

Ornogabeen iraitz organoak

Poriferoek eta knidarioek (zurela, medusek eta antzekoei dagokienez) hondakinak zuzenean kanporatzen dituzte beren azalera bidez. Beste ornogabe batzuek iraitz organo bereziak garatu dituzte hondakinak kanporatzeko.

Ornodunen iraitz organoak

Ornodunen iraitz organo nagusiak giltzurrunak dira. Giltzurrunak nefronetatik osaturik daude eta odoleko hondakinak iragazi eta prozesatzen dituzte.

Giltzurrunen egitura

• Giltzurrun kapsula (glomerular kapsula)
• Alde kortikala (kortexa)
• Medula
• Giltzurrun pelbisa (pelbis renala)

Nefrona

Nefrona giltzurruneko unitate funtzionala da. Hasieran giltzurrun korpuskulu bat (glomeruluarekin) dauka, odoleko likido plasmikoa iragazteko. Ondoren kanalizazio eta tubulu ugarien bidez filtratu eta birprozesatzen da azken urina osatzeko. Nefronetako tubuluetako edukiek biltzaile-hodietan elkartu eta uretrera, gero gehiagoko bidez, kanporatzeko sistemara eramaten dute.

Gernu-biltzea eta kanporaketa

Gernua uretrak eramaten du eta puxika (uzkian: uretra aurreko biltegia) gernua bildu eta metatzen du, gero kanporatzeko prest egon arte.

Oharra: testuan agertzen ziren termino batzuk (adibidez, "obogenesia", "espermatogenesia") kontzeptu zientifikoak dira; barruan deskribatutako prozesuak modu labur eta eguneratuan azaldu ditut, hizkuntza zuzentasunez eta egituratuta SEO helburuekin egokituta.