Fundamentos de Saúde: Enfermidades, Prevención e Benestar

Conceptos Fundamentais sobre a Saúde

Definicións Clave

• Saúde: estado de completo benestar físico, mental e social, e non só a ausencia de enfermidades.
• Enfermidade: unha alteración do estado de saúde; a perda transitoria ou permanente do benestar físico, psíquico ou social.
• Calidade de vida: grao de benestar, felicidade e satisfacción que lle permite a unha persoa actuar e sentir a súa vida de forma positiva.

Tipos de Enfermidades segundo a súa Orixe

• Enfermidades xenéticas: debidas a unha alteración no xenoma, como no caso da síndrome de Down, da hemofilia e dalgúns tipos de diabetes. O fenotipo só presenta a predisposición a padecela.
• Enfermidades conxénitas: maniféstanse desde o nacemento, debidas a algún trastorno durante o parto ou o embarazo.

Agresións e Riscos para a Saúde

A saúde está sometida a unha serie de enfermidades, agresións e riscos que proveñen do ámbito que nos rodea, do propio organismo, dos hábitos de vida e do medio sociocultural.

Agresións Ambientais

• Físicas: radiacións ionizantes, ruídos, variacións de temperatura.
• Químicas: contaminación do aire, da auga e dos alimentos.
• Biolóxicas: virus, bacterias, protozoos, fungos.

As Enfermidades Infecciosas

Son as causadas por microorganismos patóxenos: bacterias, virus, protozoos e fungos.

Tipos de Microorganismos Patóxenos

• Bacterias: como a Salmonella typhimurium, un organismo unicelular sen núcleo.
• Virus: como o virus da gripe. Non poden reproducirse por si sós. Para logralo, deben introducirse dentro dunha célula, onde se reproducen masivamente. Estes novos virus destrúen ou debilitan a célula, e a destrución celular causa a enfermidade.
• Protozoos: como o Trypanosoma cruzi, causante da enfermidade de Chagas. Son organismos unicelulares con núcleo definido (eucarióticos). Unhas 20 especies causan enfermidades, afectando a unha cuarta parte da humanidade.
• Fungos: organismos unicelulares ou pluricelulares con núcleo. Adoitan causar enfermidades en pacientes que xa se atopan debilitados por algunha outra doenza.

Transmisión das Enfermidades Infecciosas

1. Por contacto directo: os microorganismos transmítense pola pel, a través do aparello respiratorio ou por transmisión sexual.
2. Por medio da auga: a través do consumo de auga contaminada.
3. Por medio de alimentos: por estaren regados con auga contaminada ou por seren manipulados por persoas enfermas.
4. Por medio dos animais: algúns animais poden transmitir enfermidades e chámanse vectores.

Exemplos de Enfermidades Infecciosas

• Bacterias: carbúnculo ou ántrax, cólera, farinxite, gangrena gasosa, gonorrea, salmonelose, tose ferina.
• Virus: gripe, hepatite A, hepatite B, herpes xenital, papeiras, rubéola, SIDA.
• Protozoos: malaria (picadura dun mosquito), tricomoníase (contacto en relacións sexuais), amebíase.
• Fungos: candidíase, histoplasmose, pé de atleta.

O Desenvolvemento das Enfermidades Infecciosas

1. Infección: o microorganismo chega ao corpo.
2. Período de incubación: tempo que transcorre desde a infección ata que comezan a aparecer os síntomas (pode ser moi curto, como na gripe, ou moi longo, como na SIDA).
3. Período agudo: a enfermidade maniféstase plenamente cos seus síntomas característicos.
4. Período de declive: os síntomas van cedendo a medida que o noso corpo vai vencendo a infección.
5. Convalecencia: o paciente vai recobrando as súas forzas ata estar completamente san.

A Prevención das Enfermidades Infecciosas

• Non tomar auga de regatos e fontes que puidesen estar contaminadas. Ao viaxar a países con risco de auga contaminada, beber sempre auga embotellada.
• Conservar e manipular os alimentos segundo as normas que aparezan nos envases.
• Quentar ben e, se é posible, ferver a comida preparada.
• Lavar ben as verduras, froitas e hortalizas.
• Lavar as mans despois de ir ao servizo e antes de comer ou manipular alimentos.
• Utilizar o preservativo ao manter relacións sexuais.

Mecanismos de Defensa do Organismo

• Mecanismos inespecíficos de defensa: deféndennos fronte a calquera tipo de infección.
• Mecanismos específicos de defensa: diríxense contra cada microorganismo concreto que entra en contacto con nós. Ao identificalo como estraño, o corpo elabora unha estratexia de defensa específica. Estes mecanismos forman o sistema inmunitario.

Os Mecanismos Inespecíficos

1. A pel: é unha barreira infranqueable para a maioría dos microorganismos, salvo que exista algunha ferida.
2. As mucosas: son epitelios que recobren as cavidades en contacto co exterior. Están recubertas de moco e de secrecións que destrúen os microorganismos.
3. A inflamación: é unha resposta do organismo ante os microorganismos ou ante calquera partícula estraña que chegue ao interior.

Mecanismos Específicos: O Sistema Inmunitario

Está formado por células capaces de recoñecer os microorganismos ou calquera elemento alleo ao noso corpo. As células clave son os linfocitos B e T.

Trastornos do Sistema Inmunitario

• Enfermidades autoinmunes: o sistema inmunitario ataca por erro as propias células do corpo ao non recoñecelas como propias.
• Alerxias: o sistema inmunitario responde de forma esaxerada a antíxenos (alérxenos) aos que non debería responder en condicións normais.

Tratamento e Inmunización

• Tratamento contra protozoos e fungos: empréganse, respectivamente, antiprotozoarios e funxicidas. Non sempre son tan efectivos como os antibióticos e, ademais, poden resultar tóxicos.
• A malaria: prodúcese pola picadura da femia do mosquito Anopheles, que introduce no sangue os protozoos. Estes viaxan ao fígado, onde se multiplican rapidamente dentro das células hepáticas. Despois, regresan ao torrente sanguíneo e destrúen os glóbulos vermellos.
• As vacinas: desde a antigüidade observouse que, ao padecer unha enfermidade e recuperarse, a persoa non a volvía padecer, é dicir, quedaba inmunizada. As vacinas perseguen o obxectivo de inmunizar as persoas contra unha serie de microorganismos patóxenos.
• Exemplo da varíola: só se pode ter unha vez porque as vacinas funcionan estimulando o noso sistema inmunolóxico para desenvolver anticorpos e producir células de memoria que poidan contrarrestar un virus ou unha bacteria que invada o noso corpo no futuro.

O Cancro: Tumores e o seu Tratamento

Que é un Tumor?

Un tumor é unha alteración do equilibrio entre as células que morren para deixar sitio ás novas e as novas que nacen en maior cantidade da necesaria, formando unha masa.

• Tumores benignos: son aqueles que quedan no lugar onde nacen; as súas células non se desprazan.
• Tumores malignos (o cancro): está formado por células que se poden desprazar desde o lugar inicial do tumor para xerar novos tumores noutras partes do corpo. Estas células teñen dúas características:
  • Invasividade: capacidade de penetrar e de estenderse polos tecidos contiguos.
  • Metástase: capacidade de penetrar nos vasos sanguíneos e linfáticos, moverse polo sangue e a linfa, e depositarse en calquera parte do corpo para formar novos tumores.

Como Previr o Cancro?

• Evitar o alcohol e o tabaco.
• Non tomar o sol en exceso e utilizar protección solar.
• Seguir unha dieta saudable.
• Manter relacións sexuais seguras.

O Tratamento do Cancro

1. Cirurxía: extirpación da masa tumoral.
2. Radioterapia: utilización de radiacións para destruír as células cancerosas.
3. Quimioterapia: administración de fármacos que causan a morte das células cancerosas.
4. Tratamentos hormonais: utilización de fármacos que contrarrestan os efectos de certas hormonas que estimulan o crecemento do tumor.
5. Inmunoterapia: uso de axentes que reforzan o sistema inmunitario para que ataque o cancro.

Outras Enfermidades Non Infecciosas Comúns

Diabetes Mellitus

Causada pola deficiencia de insulina ou pola incapacidade do corpo para usala eficazmente. A función da insulina é facer que a glicosa sexa absorbida polas células. O tratamento inclúe unha dieta equilibrada, exercicio físico e, en moitos casos, o uso de fármacos ou a administración de insulina.

Enfermidades Cardiovasculares

Son enfermidades do corazón e dos vasos sanguíneos.

• O infarto de miocardio: ocorre cando parte do músculo cardíaco queda sen achega de sangue.
• O accidente cerebrovascular: prodúcese cando se interrompe a circulación sanguínea dunha parte do cerebro, xeralmente porque un coágulo obstrúe unha arteria cerebral.

Factores de Risco das Enfermidades Cardiovasculares

• Non modificables: idade avanzada, sexo masculino, herdanza xenética.
• Modificables: consumo de tabaco, hipertensión arterial, diabetes, colesterol elevado, obesidade, sedentarismo.

Prevención das Enfermidades Cardiovasculares

1. Realizar exercicio físico regularmente.
2. Non tomar máis calorías das necesarias.
3. Limitar o consumo de sal, azucre, carnes vermellas, xemas de ovo e alcohol.
4. Aumentar o consumo de cereais, verduras, froitas e legumes.
5. Evitar o abuso do consumo de graxas de orixe animal.
6. Optar por leite e derivados desnatados.
7. Consumir alimentos integrais ricos en fibra.
8. Evitar comidas precociñadas e ultraprocesadas.
9. Descansar o suficiente e organizar o tempo e as actividades para reducir o estrés.