Fundamentos Epistemolóxicos e Metafísicos: Verdade, Método Científico e Posturas sobre Deus

As Teorías da Verdade

Ao longo da historia do pensamento humano formuláronse numerosas teorías sobre a verdade. Entre todas elas, podemos destacar catro posturas fundamentais:

1. A verdade como correspondencia (Ciencias Experimentais)

   Esta teoría sostén que a verdade consiste na coincidencia entre o que pensamos ou afirmamos e a realidade. Para que exista correspondencia é necesario empregar a linguaxe, xa que a verdade maniféstase nas proposicións (S é P). Por iso tamén se fala de verdade como adecuación. Segundo esta visión, unha proposición é verdadeira cando describe fielmente o que sucede na realidade. Deste enfoque deriva o chamado realismo inxenuo, que considera que o coñecemento non presenta problemas porque os nosos enunciados reflicten directamente o que é o mundo tal e como é.

2. A verdade como coherencia (Ciencias Formais)

   Segundo esta concepción, unha proposición é verdadeira cando encaixa de maneira lóxica co conxunto de proposicións dun sistema. Isto implica que non debe existir contradicción entre elas. Aquí non se establece unha relación directa entre linguaxe e realidade, senón entre as proposicións entre si. Esta teoría é propia das ciencias formais, como a lóxica ou as matemáticas.

3. A verdade como utilidade (Utilitarismo / Mill)

   Para esta teoría, unha afirmación é verdadeira se resulta útil na práctica. Só se consideran verdadeiras aquelas proposicións que serven para acadar un fin concreto. O que se entende por útil pode variar segundo a época, o contexto ou a situación histórica. Unha idea será verdadeira se consegue os resultados para os que foi formulada; se non o fai, debe ser descartada. Esta postura coñécese tamén como teoría pragmática da verdade.

4. A verdade como perspectiva (Perspectivismo: Einstein / Ortega y Gasset)

   Esta teoría afirma que a realidade pode ser interpretada desde diferentes puntos de vista, dependendo do observador, da súa situación, do seu contexto ou das súas circunstancias. A verdade non existe á marxe do suxeito, senón que sempre se constrúe desde unha perspectiva concreta. Todas as perspectivas son válidas e, xuntas, conforman o que chamamos verdade. Só se rexeita aquela perspectiva que pretende impoñerse ás demais. O perspectivismo oponse radicalmente á teoría da verdade como correspondencia.

O Método Indutivo

Inducir significa avanzar desde casos particulares ata chegar a leis ou principios xerais. A indución é un tipo de razoamento no que se pasa de feitos concretos a enunciados xerais. Estas leis permiten establecer relacións constantes entre feitos e facer predicións sobre casos futuros.

Etapas do Método Indutivo

1. 1ª Etapa: Formulación do problema científico

   É necesario definir con precisión o problema, delimitando o tempo e o espazo.

   • O científico debe observar de forma obxectiva, deixando de lado prexuízos persoais, culturais ou ideolóxicos.
   • As observacións deben repetirse en diferentes condicións e contextos.

2. 2ª Etapa: Observación e clasificación

   • Analízanse numerosos casos do obxecto de estudo, comparando e clasificando os datos obtidos.
   • A partir desta comparación identifícanse regularidades e posibles relacións causais.

3. 3ª Etapa: Identificación de elementos comúns

   Extráense os trazos compartidos polos diferentes casos, valorando a súa relevancia.

4. 4ª Etapa: Xeralización

   Formúlase unha lei xeral a partir dos datos observados. Destas leis dedúcense consecuencias que permiten facer predicións sobre feitos futuros.

Inconvenientes do Método Indutivo

O principal inconveniente deste método é realizar xeneralizacións a partir dun número limitado de casos, o que pode levar a conclusións erróneas.

O Método Hipotético-Deductivo (Etapas de Formulación)

A continuación descríbense as etapas do método científico baseado na formulación e contrastación de hipóteses. (Nota: As seguintes etapas 1ª, 2ª e 3ª repítense no documento orixinal catro veces, manténdose o contido íntegro segundo a solicitude).

Primeira Repetición

1. 1ª Etapa: Punto de partida. Planteamento dun problema

   Definición precisa e acoutada do mesmo (Definición, período, ámbito, etc.). Aquí non se parte de feitos puros, é dicir, ben delimitados e xa afrontados ou solucionados, senón todo o contrario, abórdanse cuestións problemáticas (sobre os que non se atopa solución, aqueles que contradicen unha teoría, de difícil predición, tratamento, etc.). É imprescindible a acoutación de tempo e lugar.

2. 2ª Etapa: Formulación de hipóteses

   O investigador adianta unha ou varias hipóteses (Vid. Def. e funcións das hipóteses). Demasiadas hipóteses abren en exceso a investigación e problematizan a súa contrastación, é dicir, debilitan a investigación.

3. 3ª Etapa: Dedución das consecuencias das hipóteses

   (Resposta á forma Se ocorre x entón y). Entendemos estas consecuencias como predicións empíricas que se fan coa axuda das hipóteses.

Segunda Repetición

1. 1ª Etapa: Punto de partida. Planteamento dun problema

   Definición precisa e acoutada do mesmo (Definición, período, ámbito, etc.). Aquí non se parte de feitos puros, é dicir, ben delimitados e xa afrontados ou solucionados, senón todo o contrario, abórdanse cuestións problemáticas (sobre os que non se atopa solución, aqueles que contradicen unha teoría, de difícil predición, tratamento, etc.). É imprescindible a acoutación de tempo e lugar.

2. 2ª Etapa: Formulación de hipóteses

   O investigador adianta unha ou varias hipóteses (Vid. Def. e funcións das hipóteses). Demasiadas hipóteses abren en exceso a investigación e problematizan a súa contrastación, é dicir, debilitan a investigación.

3. 3ª Etapa: Dedución das consecuencias das hipóteses

   (Resposta á forma Se ocorre x entón y). Entendemos estas consecuencias como predicións empíricas que se fan coa axuda das hipóteses.

Terceira Repetición

1. 1ª Etapa: Punto de partida. Planteamento dun problema

   Definición precisa e acoutada do mesmo (Definición, período, ámbito, etc.). Aquí non se parte de feitos puros, é dicir, ben delimitados e xa afrontados ou solucionados, senón todo o contrario, abórdanse cuestións problemáticas (sobre os que non se atopa solución, aqueles que contradicen unha teoría, de difícil predición, tratamento, etc.). É imprescindible a acoutación de tempo e lugar.

2. 2ª Etapa: Formulación de hipóteses

   O investigador adianta unha ou varias hipóteses (Vid. Def. e funcións das hipóteses). Demasiadas hipóteses abren en exceso a investigación e problematizan a súa contrastación, é dicir, debilitan a investigación.

3. 3ª Etapa: Dedución das consecuencias das hipóteses

   (Resposta á forma Se ocorre x entón y). Entendemos estas consecuencias como predicións empíricas que se fan coa axuda das hipóteses.

Cuarta Repetición

1. 1ª Etapa: Punto de partida. Planteamento dun problema

   Definición precisa e acoutada do mesmo (Definición, período, ámbito, etc.). Aquí non se parte de feitos puros, é dicir, ben delimitados e xa afrontados ou solucionados, senón todo o contrario, abórdanse cuestións problemáticas (sobre os que non se atopa solución, aqueles que contradicen unha teoría, de difícil predición, tratamento, etc.). É imprescindible a acoutación de tempo e lugar.

2. 2ª Etapa: Formulación de hipóteses

   O investigador adianta unha ou varias hipóteses (Vid. Def. e funcións das hipóteses). Demasiadas hipóteses abren en exceso a investigación e problematizan a súa contrastación, é dicir, debilitan a investigación.

3. 3ª Etapa: Dedución das consecuencias das hipóteses

   (Resposta á forma Se ocorre x entón y). Entendemos estas consecuencias como predicións empíricas que se fan coa axuda das hipóteses.

Etapas Finais do Método Hipotético-Deductivo

4. 4ª Etapa: Contrastación de cada unha das hipóteses formuladas

   Nesta contrastación trátase de comprobar (probar) a compatibilidade de cada unha das hipóteses formuladas con teorías xa asentadas respecto a ese problema, ou ben someter esas hipóteses a unha confrontación cos datos empíricos (mediante observacións ou experimentos). En definitiva, sometemos a proba á hipótese confrontándoa cos feitos.

5. 5ª Etapa: Conversión en leis ou teorías

   A hipótese ou hipóteses contrastadas e confirmadas convértense en leis ou teorías, ou ben, (segundo o problema científico investigado) en elementos a incluír en teorías.

Teísmo, Ateísmo e Agnosticismo

A metafísica planteou a “necesidade” da existencia dunha causa incausada, motor inmóbil que move e non é movido (Aristóteles). Coa emerxencia do pensamento cristián, fundamentalmente coa patrística do S. V d.C. ata o pensamento racionalista (S. XVII), a cuestión de Deus céntrase en torno ás denominadas probas da súa existencia. O pensamento cristián medieval consolida a idea dun Deus creador, dador de esencia e existencia á súa obra (mundo) e a todas as criaturas (seres). Distinguimos tres posturas históricas principais sobre a existencia de Deus:

1. Teísmo

   Afirma que hai un Deus, e que a súa existencia presenta unhas características ou calidades esenciais. Polo tanto, se Deus existe e o mundo é a súa creación, el intervén na súa obra creada e así se revela ao home anunciando coa súa mensaxe unha vida futura xunto a el nun mundo transcendente. Debemos diferenciar o teísmo do deísmo. O deísmo é a posición que defende que Deus si existe e que foi el quen creou o mundo, pero non intervén no mundo, nin se revelou ás persoas. Polo tanto, para o deísmo existe Deus (= teísmo), pero non sabemos nada del (diferenza co teísmo).

2. Ateísmo

   Negación da existencia de Deus. Deus non existe e por iso non hai nada sobrenatural, todo é material. Deus é unha invención humana. Non é real. Precisamente a expansión e o desenvolvemento da mente humana permitirá descubrir os misterios que presenta o mundo e así evitará crer na omnipotencia que todo o abarca como forza sobrenatural.

3. Agnosticismo

   Posición que defende unha postura neutral, nin afirma nin nega a existencia de Deus. Non hai evidencia experiencial da existencia de Deus, por iso, todo o que supera o dominio da experiencia é descoñecido. Así, a postura intelectual consecuente é aquela que non se pronuncia sobre a existencia ou non de Deus ao non existir un criterio obxectivo. O agnosticismo iguala as posicións teísta e ateísta ao consideralas igualmente dogmáticas.