Fundamentos do Pensamento Moderno: Humanismo, Política e Racionalismo Cartesiano

Humanismo e o Estudo da Natureza Humana

O Humanismo é unha corrente de pensamento que nace en Italia e se centra no estudo da natureza humana. As súas características principais son:

1. Antropocentrismo: Substitúese a Deus como centro do universo polo ser humano.
2. Maior preocupación polo humano: Interesa todo o relacionado co home, cunha gran preocupación cultural.
3. Uso de linguas vernáculas: O latín e o grego substitúense cada vez máis polas linguas vernáculas, aquelas máis faladas pola poboación.
4. Optimismo: Os homes teñen esperanza, gañas e ademais ansia de coñecemento.
5. Representantes diversos: Os representantes non son só filósofos, senón tamén escritores, pintores, etc.

Erasmo de Rotterdam: Sabedoría e Crítica á Igrexa

O autor máis coñecido desta etapa é Erasmo de Rotterdam. Pensa que a filosofía debe ser unha sabedoría práctica centrada na vida, para o cal se inicia co coñecemento dun mesmo.

Os dous conceptos máis importantes dos que fala son o concepto de sabedoría e a ruptura da Igrexa.

• Concepto de Sabedoría: Trasládanos ás escolas helenísticas, xa que pensábase que o sabio era o que mellor se adaptara á natureza que lle tocou vivir, é dicir, que soubo sacar o mellor de si mesmo.
• Relación coa Igrexa: El segue aceptando a súa relixión, pero pensa que a relación coa Igrexa debe ser máis natural, recuperar a esencia de Deus na persoa, eliminando a todos os intermediarios, sen ter que cumprir normas estritas. Así, critica os excesos e os membros da Igrexa como mostra de poder e de superioridade.

A súa obra máis importante é “Elogio da Loucura”, na cal fala dunha fe sinceira, sinxela e natural.

Nicolás de Cusa: A Douta Ignorancia

Nicolás de Cusa escribe “De douta ignorantia”, mantendo este concepto: a curiosidade é natural do home, pero non debe agobialo. Ás veces a ignorancia dá felicidade; esa é a douta ignorancia ou ignorancia instruída, que é a conciencia crítica da tensión existente entre a mente humana e a tendencia ao coñecemento infinito. Ademais, caracterízase por ser individualista, a pesar de que o ser humano reproduce en si mesmo o universo en singular e irrepetible; non hai dous iguais.

Pico della Mirandola: O Libre Albedrío

Outro dos autores máis importantes desta época é Pico della Mirandola, quen loita contra a concepción da liberdade de Santo Agostiño. Confía na liberdade do home (o libre albedrío) e na súa capacidade para elixir e decidir, é dicir, que esta non debe estar sometida. Ao negar a providencia divina, tivo como consecuencia ter que lidar con ser perseguido.

Política Moderna: Utopía fronte a Realismo

Anteriormente, a política estaba ligada á ética. Xorden dúas tendencias dentro desta política moderna:

1. Política Utópica: A Busca do Estado Ideal

Esta tendencia utópica baséase na República platónica. Os autores deste movemento utilizan a imaxinación e recursos para elaborar estados ideais. Platón non se basea na observación, senón que imaxina a cidade que, para el, é a ideal, a perfecta.

Este é un movemento que adquire máis importancia pola riqueza literaria que no ámbito político, xa que ningunha destas propostas se pode pór en práctica; son modelos.

Autores e Obras Utópicas Destacadas

• Tomás Moro: O termo utópico procede da súa obra “Utopía”, que presenta unha sociedade na que reinan a xustiza e a felicidade, e na que a propiedade privada está ausente.
• Tommaso Campanella: Destaca a súa obra “A Cidade do Sol”, na cal se desenvolve unha cidade tamén ideal onde prima a liberdade, pero grazas a Deus, que é a base (réxime teocrático).
• Francis Bacon: Crea unha obra na cal o que prima é a ciencia, “A Nova Atlántida”.
• Christine de Pisan: Creou unha obra utópica na cal a muller podería ter función no Estado, chamada “Agravio de damas”.

2. Realismo Político: Maquiavelo e a Razón de Estado

Esta é a outra tendencia, que defende ideas opostas. O autor que destaca nesta tendencia é Maquiavelo.

Maquiavelo fascinábase pola política de Roma. Esta é unha diferenza cos outros autores, xa que el ten uns coñecementos polo estudo dos clásicos, sobre todo de Roma, e outras prácticas grazas á súa vida política como embaixador. A partir da súa experiencia comeza a elaborar a súa teoría política.

O Príncipe e a Virtude Política

Para Maquiavelo, o seu sistema de goberno ideal é a república. Considerábaa, como Platón, un “ser vivo”, que madura e acaba morrendo; el era consciente desta dexeneración.

No momento en que a república estaba contaminada por unha mala xestión aparece o papel do Príncipe. Este personaxe é a quen recorremos cando a república non funciona; é unha persoa que deixa os seus intereses persoais para defender ao Estado, e cando o Estado está recuperado, este personaxe desaparece.

Maquiavelo considera que o Príncipe necesita eficacia, para iso moitas veces hai que antepor a finalidade aos medios. Os dous elementos necesarios para a formación do Príncipe son a virtude e a fortuna.

• Virtude (Política): Separamos as virtudes políticas das éticas, un aspecto que o diferencia dos outros autores, que mantiñan que o gobernante debe ser bo home e bo cristián. Cre que debe ser como un león, que sexa forte, que tome iniciativa, que impoña respecto, e ser como unha raposa, ser astuto, eficaz e eficiente.
• Fortuna: É algo que non aparece nos libros, pero para Maquiavelo é fundamental; é a sorte que nos acompaña, son os elementos positivos ou negativos que non se poden prever. Di que o Príncipe non se pode deixar levar por estes acontecementos, debe saber manexar a situación e estar preparado para arranxalos.

A Razón de Estado e a Visión da Sociedade

Maquiavelo sostén un termo que acuña como “razón de Estado”, que consiste en utilizar os elementos do Estado para o seu propio ben. Determina que todo o que posúe é para o Estado, mesmo as persoas que traballan para este.

Maquiavelo tiña unha connotación negativa da sociedade. Cre que a xente, ao xuntarse, actuará mal, non de boa fe. Por iso ten que haber un líder autoritario, ao cal se lle teña medo e respecto. Este líder só estará un tempo, o período de tempo en que a sociedade se restableza.

Ao falar do Príncipe, Maquiavelo asóciao a César Borgia, un home dedicado á guerra e á política, un home que grazas ao seu carácter conseguiu levar ao seu país ao éxito. Para Maquiavelo a guerra está xustificada e o uso da relixión tamén: “O Príncipe non ten que ser bo, pero si parecelo”. Pode así utilizar a relixión como estratexia para os seus obxectivos. Isto unicamente cando o Príncipe teña que restablecer a república.

A Revolución Científica e o Novo Cosmos

Nicolás Copérnico

Copérnico propuxo que todos os planetas, incluída a Terra, xiraban en torno ao Sol (Heliocentrismo). Esta teoría rompía coa xerarquización aristotélica do universo en dous niveis e a posición celeste do motor inmóbil identificado con Deus creador. Por iso foi condenado.

Galileo Galilei

Galileo secundou as teses de Copérnico e dedicou as súas observacións á caída libre dos corpos. Descubriu a lei do movemento acelerado, demostrando que o aumento de velocidade ou aceleración dependía dunha constante matemática. O seu método resolutivo-compositivo consistía en reducir a observación aos datos máis significativos (resolución) para poder elaborar unha hipótese (composición) da que se puidesen extraer sinxelas consecuencias comprobables experimentalmente.

Johannes Kepler

Kepler estendeu a todo o orbe celeste as leis do movemento descubertas por Galileo e demostrou que as órbitas dos planetas eran elípticas.

Isaac Newton

O seu descubrimento máis importante foi a lei da gravidade, coa que sintetizou nun sistema as teorías de Copérnico, Kepler e Galileo. Concibiu o mundo formado por masas movéndose polo espazo en virtude das forzas de acción e reacción causadas pola gravidade. O principio de gravitación universal é a gran lei que rexe o cosmos. Todo funciona como un gran mecanismo de reloxería rexido por leis necesarias. O espazo e o tempo son as referencias absolutas, e todo o universo está guiado por un determinismo estrito. Este sistema consagra definitivamente a nova imaxe do mundo do mecanicismo.

René Descartes e o Racionalismo

Epistemoloxía Cartesiana: A Busca da Certeza

Descartes está obsesionado con acadar o coñecemento verdadeiro. No seu soño tivo a revelación de que co método adecuado podemos chegar ao que queiramos. Analiza os distintos tipos de coñecemento.

Descartes foi o introductor do Racionalismo, movemento que pretende superar a escolástica. Consideraba que esta última podía estar ben nalgúns temas do coñecemento, pero non nas matemáticas nin na ciencia.

Pretende reconstruír o sistema de coñecemento baseándose soamente na razón, utilizando as matemáticas, a dedución e tamén o innatismo (capacidades que temos desde o nacemento que xa veñen implícitas). Afirma que todos os saberes non son máis que o saber humano aplicado a diferentes conceptos.

A imaxe que utiliza foi unha árbore. Para el, as raíces son os elementos da metafísica, o tronco a física e as polas son as ciencias prácticas. Os conceptos básicos de metafísica son o eu, Deus e o coñecemento.

Para Descartes, a razón é algo único que todos os seres posúen, e o que debemos facer é coñecer a súa estrutura de funcionamento. A razón é a clave para coñecelo todo, así que debemos saber como funciona a razón para chegar a un coñecemento verdadeiro. Partimos dun só elemento: a razón. Descartes mira cara dentro; non hai que estudar o mundo, senón o que eu entendo do mundo.

As Ideas e os seus Tipos

Hai que partir das ideas para analizar e investigar como funciona a razón. As ideas non son contidos, senón modos de pensamento, contidos de conciencia. Hai 3 tipos para el:

1. Ideas adventicias: Son as que veñen de fóra, proceden da nosa experiencia (exemplo: o aburrimento).
2. Ideas facticias: Inventadas por min mesmo. Son aquelas que eu constrúo na miña mente a partir doutras ideas (exemplo: o unicornio).
3. Ideas innatas: Nascidas con cada un de nós. Son ideas que o pensamento xa posúe por si mesmo. Non son construídas nin proceden de experiencias externas. Estas asúmense completamente xa que van ligadas á razón. Unha idea innata é Deus, porque non foi experimentada nin creada por min, senón que xa viña comigo. Se é innata, ten que existir (xustificación da existencia de Deus).

Estas ideas dependen de como chegan a nós, pero á hora de materializarse poden presentarse como claras ou escuras, distintas ou confusas. Interésanos que sexan claras e distintas. As claras son aquelas que non dan lugar a dúbida, soamente coa súa presenza xa as imos entender. As distintas non se confunden con ningunha outra. As claras e distintas son unha verdade evidente.

Descartes mantén que o coñecemento se obtén non tendo en conta os obxectos, senón as ideas. O coñecemento pode ser de dous tipos (dedutivo e intuitivo), pero proceden dunha soa razón:

• Coñecemento Intuitivo: É unha luz natural; a razón capta rapidamente as ideas sen posibilidade de erro e adoitan ser cuestións simples que non provocan dúbida.
• Coñecemento Dedutivo: Refírese a unha conexión de diferentes intuicións, encadeando verdades que coñecemos grazas á intuición.

O Método Cartesiano e a Dúbida Metódica

Con estes elementos anteriores, Descartes constrúe un método para adquirir o coñecemento verdadeiro. El confiaba en que a capacidade do ser humano podía chegar a el. Utilizando as novas achegas científicas e sobre todo as matemáticas, elabora un método. Estaba seguro de que coas matemáticas, a observación e a razón podiamos chegar a el.

O método está formado por 4 regras, a primeira é do coñecemento intuitivo e o resto dedutivo:

1. Evidencia: A partir da intuición, partimos dun feito que sexa verdade, é dicir, partir dunha verdade evidente, algo que non dea dúbidas.
2. Análise: Todas as verdades temos que dividilas, partir dos elementos máis sinxelos.
3. Síntese: Unha vez temos todos os elementos divididos, temos que volver a construír ata elaborar coñecementos máis complexos.
4. Enumeración: Consiste nunha revisión xeral, para descartar erros.

Se seguimos todas esas pautas chegaremos ao coñecemento verdadeiro.

A Dúbida Metódica: O Camiño cara á Certeza

Como conclusión, falamos da dúbida metódica. Descartes formúlase cal será a primeira verdade para chegar ao coñecemento. Busca unha que non dea lugar a erro. O método que utilizará é a dúbida. Non é unha dúbida escéptica, non é algo negativo, é un método construtivo que nos axuda a chegar á verdade. É unha dúbida universal, hiperbólica e teórica. Hai que someter todo o coñecemento a esta dúbida.

Descartes atopa 3 motivos que o levan a aplicar esta dúbida:

1. Falacia dos sentidos: Trata das veces que os sentidos se equivocaron e leváronnos a erro.
2. Distinción entre vixilia e sono.
3. Hipótese do xenio maligno: Mantén que un ser maligno pode estar manexando as nosas accións sen que o saibamos. Ao comezo pensa que é Deus, pero logo impón que non, porque Deus é bo.

Mantén que existe unha máxima en calquera destas opcións: que Descartes está dubidando e pode facelo. Anuncia así a máxima: “Cogito, ergo sum” (Penso, logo existo). Chega así ao que el considera a primeira verdade. Se estou dubidando, é que estou vivo.

Ontoloxía Cartesiana: A Teoría da Substancia

Toda a ontoloxía cartesiana e o racionalismo baséase no concepto de substancia, a peza fundamental para explicar a realidade. A substancia é aquilo que non necesita doutra cousa para existir, existe por si mesmo, é inmutable e trátase dunha idea innata. Descartes establece dous tipos:

• Substancia Infinita: Corresponde con Deus. O seu atributo é a perfección e a infinitude. Non ten modos.
• Substancia Finita: Divídese en dúas:
  • Res Cogitans (Substancia Pensante): É o pensamento. O seu atributo é o pensamento, e o modo de organizar o pensamento son as ideas.
  • Res Extensa (Substancia Extensa): É o corpo. O seu atributo é a corporeidade, e os modos son as diferentes formas.

O Solipsismo é unha doutrina filosófica segundo a cal a existencia do mundo e dos outros é cuestionable, e só hai seguridade absoluta da propia existencia. Descartes irá desde a idea de Deus á existencia de Deus, e de aí á existencia do mundo.

Mecanicismo: O mundo é perfecto desde o punto de vista científico porque é como unha maquinaria, onde todas as pezas se enganchan unhas con outras.

Antropoloxía e Ética

Antropoloxía: O ser humano é unha substancia finita formada por pensamento (Res Cogitans) e corpo (Res Extensa). Descartes considera que o home é unha maquinaria perfecta onde todo está conectado. Atopou a solución no punto de conexión entre pensamento e corpo: a glándula pineal.

Ética Provisional: Descartes pensaba que debiamos superar a Lei Natural, así que comezou a pensar, pero decatouse de que era moi novo. Como morreu antes de desenvolvela, quedou incompleta, coñecida como Ética provisional. A Ética cartesiana ten tres máximas:

1. Comportarse como se comportan as persoas do lugar onde se vai, é dicir, obedecer as leis e os costumes onde se vive.
2. Unha vez que se tome unha decisión, manterse firme.
3. Non tratar de impor as túas ideas, criterio ou desexos; antes de facer isto, practicar o autodominio das emocións, xa que van axudarche, pensar antes de dicir algo.

Outros Expoñentes do Racionalismo

Baruch Spinoza

A súa ontoloxía é monista, en tanto que a realidade se reduce a unha substancia infinita e incondicionada (Deus). Desenvolve un monismo panteísta no que se identifica a Deus coa natureza. Considera absurda a separación entre Deus e o mundo.

Gottfried Wilhelm Leibniz

O mundo é un todo dinámico no que cada unha das substancias concretas (as mónadas) está dotada dunha actividade interior que, seguindo a orde preestablecida por Deus, actúa de forma harmónica co resto de mónadas (harmonía preestablecida).