Fundamentos da Metafísica: Unha Exploración sobre a Realidade e o Ser

Que é a metafísica?

A palabra metafísica procede do grego metá (máis alá) e phýsis (natureza); así pois, significa “máis alá da natureza”. Vulgarmente, refírese a un coñecemento moi difícil ou abstracto, ou emprégase para aludir a algo raro que está ao alcance de poucos. É unha das disciplinas que forman parte da filosofía teórica.

É unha parte da filosofía que trata de todo o que hai. Investiga os primeiros principios e as causas da realidade. Persegue a verdade máis primixenia, radical e transcendente. O saber metafísico é radical porque vai á raíz dos asuntos que investiga. Formula problemas e pregunta por aspectos enigmáticos. As preguntas que se formulan non teñen solución definitiva, pero os filósofos ofrecen respostas.

Problemas e enigmas da ciencia

Son cuestións nas que hai algo que se quere investigar. Se están ben formulados, sempre teñen solución. Pode ser custosa, pero resólvense coa técnica adecuada. Exemplos: curar unha enfermidade, obter enerxías limpas...

Problemas e enigmas da metafísica

Non se presentan como un obstáculo porque non impiden que as persoas realicen o que queren. Cada filosofía, conforme aos seus métodos, fai contribucións e discute con outras. Exemplos: para que existe todo, a existencia máis alá da morte...

Características da metafísica

• É un saber universal: Non se ocupa dun aspecto concreto da realidade. A metafísica ocúpase de todo o que hai, de todos os seres ou, mellor dito, do ser en canto ser.
• É un saber que vai máis alá das causas: Pretende investigar os primeiros principios que proporcionan unha explicación de todo o real. Intenta descubrir causas transcendentes; é dicir, aspira a coñecer a verdade última sobre toda a realidade.
• É un saber orientativo: Significa o esforzo intelectual de moitas persoas para saber a que aterse. O coñecemento da verdade última contribúe a que se sitúen no mundo de maneira que sexan capaces de alcanzar a felicidade.

A metafísica como saber acerca da natureza

Que é a natureza?

1. A forma de ser de algo ou alguén, referíndose á súa esencia.
2. O conxunto de seres e fenómenos non fabricados polo ser humano. Neste sentido, é todo canto sucede e existe de forma espontánea.

Seres naturais e artificiais

Aristóteles expuxo que a natureza é un principio do movemento e do repouso que posúen os seres “naturais”. Quería dicir que os seres que teñen natureza posúen unha dinámica interna que os fai cambiar. Tipos de cambios:

• Locais: Cambios de lugar producidos pola natureza (ex: aves).
• Cuantitativos: Cambios de cantidade que se producen de forma natural (ex: crece a árbore).
• Cualitativos: Adquiren esa cualidade ou sofren alteracións debido á natureza (ex: ferro oxidado).

Pola contra, os seres artificiais non posúen esa dinámica interna; os cambios veñen desde fóra deles. A diferenza entre ambos non é de todo clara. Por exemplo: para que unha laranxeira produza laranxas, realízaselle un enxerto, o cal non ocorre naturalmente (ex: cans de caza).

Natureza oposta á cultura

Significados de “cultura”:

1. Fai referencia aos coñecementos e estudos dunha persoa.
2. É a forma de vida dun pobo (crenzas, normas, costumes... que caracterizan a un grupo).
3. É o conxunto de coñecementos e prácticas que os humanos transmiten de xeración en xeración, formando a herdanza social da humanidade.

Diferenzas entre Natureza e Cultura:

• Natureza: Nas persoas, é todo aquilo relacionado coas súas cualidades innatas. Estas son naturais porque son transmitidas a través dos xenes (cor de ollos, pel). Cando algo pertence á natureza humana considérase universal. Algúns pensan que é algo constante en todos os individuos. Os seres humanos posúen de forma espontánea as súas cualidades (ex: ser optimista ou graciosa).
• Cultura: É todo aquilo que o ser humano aprende ao longo da súa vida (costumes alimenticios, instrumentos para comer). A cultura fai referencia a algo particular, pertencente a un grupo concreto. Un nepalí ou un masái diferéncianse pola súa forma particular de vida. Os trazos culturais son construídos socialmente e poden modificarse de forma voluntaria e consciente, aínda que o proceso sexa lento.

Esta contraposición ten limitacións: 1) Os trazos naturais son universais, pero poden darse excepcións (ex: siameses). 2) A cultura tamén se pode entender como complementaria á natureza, aumentando as posibilidades naturais (golpeamos coas mans, pero o martelo é máis eficiente).

Natureza fronte á sociedade

Rousseau defendeu que a cultura se opón á natureza. Os seres humanos nacen bos; porén, formar comunidades, establecer a propiedade privada e progresar en ciencias, arte e técnicas, corrompéronnos. A cultura e a sociedade ocultan a bondade natural; por iso, propuxo unha volta á natureza para vivir de forma máis natural e menos artificiosa.

Natureza fronte á técnica

M. Heidegger entendeu que a forma de pensar actual é a técnica. O home ten unha forma técnica de considerar todo o que o rodea, ata o punto de tratar á natureza como se só fose unha fonte de recursos.

Orixe e finalidade da natureza

O universo é a totalidade da realidade; o universo é todo canto hai. A natureza, en cambio, é unha parte do universo.

Orixe do universo

• É eterno: Non tivo orixe nin terá fin (Aristóteles, F. Hoyle).
• Ten unha orixe: Houbo un tempo no que non existiu e comezou a partir dun momento. A Teoría do Big Bang é a explicación científica máis coñecida. Sostén que se xerou a partir dunha gran explosión. Algúns advirten que o Big Bang puido ser só o comezo dun ciclo expansivo do universo (contracción-explosión).
• Explicacións relixiosas: Deus ou un ser superior foi a causa de todo canto hai. Algunhas son complementarias á ciencia, outras non a aceptan.
• Metafísica e filosofía: Tendo en conta a ciencia, plantéxanse cuestións para as que non hai, de momento, resposta científica. Encontramos un enigma para o que só hai interpretacións.

Finalidade da natureza

• Ten unha finalidade: As respostas denomínanse “finalistas”. Os seus defensores argumentan que a observación confirma que calquera ser do universo ten unha finalidade. Hai dous tipos:
  • Finalidade inmanente: Interna ao universo (finalidade de perpetuarse, seguir existindo) – Aristóteles.
  • Finalidade transcendente: Vai máis alá do universo (Cristianismo, xudaísmo e islam) – Agustín de Hipona.
• Non ten unha finalidade: Todo canto hai e todo o que sucede ocorre cegamente.

Hai orde no universo?

“Cosmos”, actualmente sinónimo de universo, provén do grego kósmos (orde), oposto a cháos (desorde).

Orde e determinismo

Moitos defenden que a natureza e o universo están ordenados; é dicir, son un kósmos. Isto implica que as leis que gobernan o universo ou “leis naturais” producen a orde. Esta postura, se se esaxera, dá lugar a dúas afirmacións:

1. Negar a existencia de liberdade, posto que todo sucede segundo leis sen excepcións. É a afirmación do determinismo.
2. Soster que é posible predicir os fenómenos que se van producir, baseándose no coñecemento das leis que os regulan.

O determinismo considera que o universo se comporta como unha máquina que obedece a leis que rexen todo o que vai pasar (como un inmenso reloxo). Kant deu unha formulación filosófica á defensa da liberdade: naquilo que depende da natureza, as persoas están determinadas por leis, pero no seu obrar descóbrese que teñen vontade autónoma.

Teoría do caos

A comparación entre o universo e un reloxo foi refutada pola teoría do caos. Ao expresar matematicamente a relación entre a causa e o efecto nun fenómeno, o resultado é inesperado. Habitualmente, as variacións na causa producen variacións proporcionais no efecto. Cando Lorenz aplicou modelos matemáticos á predición meteorolóxica, observou que pequenas variacións na causa traían enormes diferenzas nos efectos. Isto coñécese como efecto bolboreta: “unha bolboreta aletea en Pequín, dando lugar a unha corrente de aire que provoca un tornado en Nova York”. Quere dicir que non é posible predicir fenómenos porque non hai proporcionalidade entre a situación inicial e os efectos a longo prazo.

O indeterminismo sostén que o azar forma parte do universo, pois os fenómenos estables son excepcionais. A maioría dos sistemas son inestables; o universo non está gobernado por leis inmutables. Pódese predicir unha eclipse con precisión, pero non se pode predicir o clima porque non é estable.

O posto do ser humano no universo

Os seres humanos consideráronse o centro do universo ata que se produciu un descentramento marcado por:

1. A Terra non é o centro do universo (Copérnico, Galileo e Kepler).
2. O Sol está nun dos brazos da espiral da Vía Láctea (Herschel).
3. O ser humano non ocupa un lugar especial, pois sufriu os mesmos procesos evolutivos que os demais seres (Darwin).

Por iso, o ser humano necesita preguntarse sobre o lugar que lle corresponde, o que equivale a cuestionar o sentido da existencia.

Que é o sentido?

Significados de “sentido”:

1. En linguaxe ordinaria: sentido do humor.
2. Cousa ou fenómeno que se pode percibir ou estudar cientificamente.

Tres acepcións do “sentido”:

• Finalidade: Ten sentido todo o que persegue unha finalidade. Unha acción que non axuda ao fin é unha acción sen sentido.
• Significado: Ten sentido o que pode ser expresado mediante a linguaxe, signos e símbolos. A existencia ten sentido cando pode expresarse e outro pode entendela.
• Valor: Ten sentido o que vale a pena. A existencia ten sentido se as dificultades da vida teñen algunha compensación.

Respostas sobre o sentido da vida

• A vida non ten sentido: A existencia non ten finalidade, nin significado, nin valor: é un absurdo. Para A. Camus, a existencia humana é insignificante. Outros din que a propia pregunta carece de sentido (Sartre, Monod).
• A vida ten un sentido inmanente: Entenden que a morte marca a fin da existencia e que tras ela non hai nada. O sentido está na existencia temporal e histórica (Bloch, Tierno Galván).
• A vida ten un sentido transcendente: As relixións “de salvación” manteñen que o sentido é a preparación para outra vida despois da morte. Esta vida é unha proba.
• A vida ten un sentido inmanente e transcendente á vez: Algúns compaxinan unha forte valoración da existencia terreal con argumentos que defenden a vida máis alá da morte.

A vida, a morte e a historia

Concepto filosófico da vida

Friedrich Nietzsche, iniciador do vitalismo, propuxo unha maneira filosófica de entender a vida: a vida é a nosa realidade. Ortega y Gasset desenvolveu unha comprensión metafísica: vivir significa estar nunha circunstancia. “Eu son eu e a miña circunstancia e se non a salvo a ela, tampouco me salvo eu”. A vida consiste en atoparse no mundo, converténdose na realidade máis básica.

A vida non é algo acabado; ten unha dimensión temporal, histórica ou biográfica. Consiste en elixir, o que implica un cambio de circunstancia. Por iso se di que é unha realidade dinámica e temporal.

A morte en relación coa vida

Todos os seres morren, pero só o ser humano sabe que ten que morrer. Características da morte humana:

• É un suceso intransferible: Ninguén pode morrer por outro.
• Non se pode vivir a morte: Se estou morto non podo pensalo. Epicuro dicía: “Mentres vivimos, a morte non existe, e cando a morte existe, nós xa non somos”.
• Significa que somos seres finitos: Limitados no tempo e históricos. Heidegger definiu ao humano como un “ser para a morte”.

Concepcións do máis alá:

1. Morte como disolución: O individuo disólvese na totalidade do cosmos (como unha gota no océano).
2. Morte como separación: A alma non desaparece, aínda que se separe do corpo.
3. Morte como transformación: Desaparición da persoa tal e como a coñecemos, que sobrevive nunha vida persoal transformada.