Fundamentos da Lingua Galega: Sociolingüística, Historia e Estruturas Gramaticais

Contexto Sociolingüístico e Diversidade

1. Aspectos Sociolingüísticos: Prexuízos e Normalización

A situación sociolingüística do galego está marcada por un longo proceso de marxinación e substitución lingüística, que deu lugar a unha serie de prexuízos profundamente enraizados. Estes prexuízos condicionan a percepción social da lingua e dificultan o seu uso pleno. Neste contexto, a normalización lingüística convértese nun proceso imprescindible para recuperar espazos de uso e prestixio para o galego dentro dunha sociedade bilingüe pero desigual.

Tipoloxía dos Prexuízos Lingüísticos

Estéticos

Xulgan a beleza ou sonoridade da lingua. Ex.: “O galego soa mal”, “É unha lingua doce”.

Socioeconómicos

Asocian a lingua á pobreza ou á falta de futuro. Ex.: “Co galego non se chega a nada”, “É cousa de pobres”.

Socioculturais

Relacionan o galego coa incultura ou usos limitados. Ex.: “As ciencias non se poden estudar en galego.”

Novos Prexuízos

1. Contra a normalización: vese como imposición.
2. Contra neofalantes: “fala galego por chamar a atención.”
3. Sobre a competencia: “non o falo ben, mellor non o uso.”
4. Contra o estándar: “o galego normativo é artificial.”

En definitiva, os prexuízos lingüísticos continúan sendo unha das principais barreiras para a normalización do galego. Superar estas ideas erradas require vontade política, compromiso social e accións concretas no ensino, nos medios e nas institucións. Só así se poderá garantir a transmisión xeracional da lingua e o seu uso pleno en todos os ámbitos da sociedade.

2. Variedades Dialectais

O galego é unha lingua rica en variedades dialectais, resultado da súa evolución histórica e da súa distribución xeográfica. Estas variantes forman parte do patrimonio cultural e lingüístico de Galiza e contribúen á súa diversidade interna. Coñecelas e valoralas non só permite un maior respecto pola pluralidade, senón que tamén reforza o sentido de pertenza e identidade da comunidade falante.

En conclusión, as variedades dialectais do galego son unha mostra da súa riqueza e vitalidade. Lonxe de seren vistas como un obstáculo, deben ser recoñecidas como parte do patrimonio colectivo. A educación e a difusión cultural teñen un papel clave na súa preservación e valoración dentro do proceso de normalización da lingua.

3. Rexistros Lingüísticos

Toda lingua presenta diferentes rexistros, adaptados ao contexto, ao tema e á relación entre os interlocutores. No caso do galego, o uso dos rexistros —desde o coloquial ata o formal ou técnico— está fortemente condicionado pola súa situación sociolingüística. A existencia dunha variedade estándar, así como a súa presenza nos ámbitos cultos e profesionais, é clave para garantir a súa normalización e prestixio social.

En resumo, para que unha lingua poida desenvolverse con normalidade en todos os ámbitos, necesita dispoñer dunha variedade estándar e dunha ampla gama de rexistros. No caso do galego, consolidar estes rexistros é esencial para romper coa diglosia e para reforzar a súa presenza na vida pública e profesional.

4. Linguas da Península Ibérica

A Península Ibérica é un espazo lingüístico diverso, no que conviven varias linguas históricas: o galego, o castelán, o catalán, o éuscaro e o portugués. Cada unha delas conta cunha traxectoria propia, marcada por procesos de dominación ou reivindicación. A convivencia entre estas linguas pon sobre a mesa debates sobre o multilingüismo, os dereitos lingüísticos e a xustiza social no marco do Estado español.

En definitiva, o recoñecemento e respecto pola diversidade lingüística da Península Ibérica é unha cuestión de xustiza social e cultural. Promover o plurilingüismo real e efectivo é unha oportunidade para avanzar cara a unha sociedade máis igualitaria, na que todas as linguas teñan o mesmo valor e os mesmos dereitos.

Marco Histórico da Normalización (1906-1936)

Esquema: Acontecemento + Consecuencia Lingüística (Primeiro Terzo do Século XX)

• 1906 – Fundación da Real Academia Galega (RAG)

  ➡️ Comezo da normativización da lingua galega.

• 1912–1915 – Agrarismo (Solidaridad Gallega, Liga de Acción Galega)

  ➡️ O galego entra no discurso social e reivindicativo labrego.

• 1916 – Irmandades da Fala

  ➡️ Defensa e difusión do galego.

  ➡️ Impulso do rexistro culto, da literatura en galego e da súa presenza en novos ámbitos.

  ➡️ Ruptura parcial da diglosia.

• 1920 – Revista Nós

  ➡️ Consolidación do galego como lingua culta e científica.

  ➡️ Nacemento do Grupo Nós e da Xeración Nós.

• 1923–1936 – Seminario de Estudos Galegos

  ➡️ Uso do galego na prosa científica e técnica.

  ➡️ Investigación e divulgación da cultura galega.

• 1931 – Partido Galeguista

  ➡️ O galego entra no discurso político.

  ➡️ Defensa da cooficialidade e da galeguización do ensino.

• 1936 – Estatuto de Autonomía (aprobado en plebiscito)

  ➡️ Primeiro recoñecemento legal do galego como lingua oficial.

  ❗ Non se aplica por mor da Guerra Civil e a chegada do franquismo.

Fundamentos Gramaticais

1. Valores de "Que"

• Pronome Relativo → ten antecedente. Ex: A nena que coñecín hoxe.

• Interrogativo → en oracións interrogativas directas ou indirectas. Ex: Que queres? / Dime que queres.

• Exclamativo → en oracións exclamativas. Ex: Que lugar máis fermoso!

Como Conxunción

• Completiva → introduce subordinadas substantivas. Ex: Gustaríame que viñeses.

• Causal → equivale a “porque”. Ex: Non mo contes, que xa o sei.

• Comparativa Ex: É mellor que o teu.

• Final → indica finalidade. Ex: Avisoume que lle trouxese...

• Disxuntiva → alternativas. Ex: Que acepte, que non acepte...

• Locucións conxuntivas: aínda que, a fin de que, a menos que...

2. Valores de "Se"

Como Pronome

• Reflexivo (CD ou CI) → o axente recibe a acción. Ex: María considéra(se) lista.

• Recíproco (CD ou CI) → acción mutua. Ex: María e Lucía bicáron(se).

• Parte de verbo pronominal (formante léxico) Ex: Acórda(se) / Queixou(se).

• Pasiva reflexa → suxeito paciente + acción sen axente claro. Ex: Suspende(ronse) os exames.

• Impersoal activa → verbo sempre en 3ª persoa singular. Ex: Cóme(se) ben aquí.

Como Conxunción

• Completiva interrogativa indirecta Ex: Pregúntalle se vai vir.

• Condicional Ex: Se estudas, aprobarás.

• Comparativa (coma se...) Ex: Actúa coma se mandase el.

3. Os Dativo

Dativo de Solidariedade

Clítico átono: che, vos, lle, lles (2ª persoa, tamén de cortesía).

• Función pragmática: achega emocional, cómplice.
• Non ten función sintáctica.
• Ex: Éche simpático / Xa che me parecía.
• Propio do galego estándar, inexistente en castelán.

Dativo de Interese (ou Ético)

Clíticos: me, che, lle, nos, vos, lles.

• Indica interese emocional ou preocupación da persoa.
• Non ten función sintáctica.
• Ex: O neno non me come nada / Morreunos o can.

Ambos Dativos Combinados

• Posición: primeiro solidariedade, logo interese.
• Ex: O neno non che me come nada.