Fundamentos da Lingua Galega: Conceptos Clave, Orixe e Lírica Medieval

1. Funcións da Linguaxe e Elementos da Comunicación

Indica que función predomina nestes enunciados e cal é o elemento do acto comunicativo que corresponde a cada unha delas:

• Ola! Estás aí? Non te escoito...: Función fática, a canle.
• Como me gustou a última película de Tosar!: Función expresiva, o emisor.
• Os ángulos rectos miden 90 graos: Función metalingüística, o código.
• Collede o libro e abrídeo pola páxina 210: Función poética, a mensaxe. (Nota: Esta función é xeralmente clasificada como apelativa ou conativa, pero mantense a clasificación orixinal do texto.)

2. Substrato e Superestrato na Formación da Lingua Galega

a) Definición e Aplicación ao Galego

Substrato do galego

É a pegada das linguas prerromanas (preindoeuropeas e celtas) na lingua galega, que se nota sobre todo no léxico, na fonética e na toponimia, aínda que esas linguas foron substituídas polo latín.

Superestrato do galego

Foi a influencia superficial das linguas xermánicas (sueva e visigoda) sobre o latín xa falado en Gallaecia, que se nota sobre todo en palabras e nomes propios, sen modificar profundamente a lingua.

b) O Elemento Celta: Achegas Principais

O elemento celta forma parte do substrato do galego, é dicir, das linguas que existían no territorio antes da chegada dos romanos e que deixaron pegada na lingua latina falada en Gallaecia. En concreto, trátase das linguas dos pobos saefes, adoradores da serpe, que se instalaron no noroeste da Península no século VIII a. n. e. e que identificamos cos pobos celtas. A súa influencia maniféstase especialmente en tres ámbitos principais:

• Léxico común: Incorporáronse numerosas palabras de orixe celta, como: burato (buraco) ou lama (barro).
• Toponimia e antroponimia: Os nomes de ríos como Tambre ou Ulla, e de lugares como Coruña ou Coroso, teñen orixe celta. Destaca tamén a presenza de sufixos derivados do celta -briga (que significaba “castro” ou “fortaleza”), que evolucionou en formas como: -obre (exemplo: Lestrove).
• Fonética: A influencia celta foi decisiva na evolución fonética do latín falado en Gallaecia. Os hábitos articulatorios prerromanos provocaron cambios como: Grupo -CT- > -it- (exemplo: nocte > noite, lacte > leite).

3. O Xénero Gramatical

a) Diferenza Semántica entre Pares de Palabras

O madeiro / A madeira

Peza ou anaco de madeira longo e groso / Anaco de madeira cortada.

O horto / A horta

Horta pequena / Terreo de pouca extensión onde se cultivan fundamentalmente verduras e árbores froiteiras.

O barco / A barca

Construción que se despraza polo mar / Embarcación pequena movida a remo.

O mozo / A moza

O rapaz, o home novo, namorado / A rapaza, a muller nova, a noiva.

b) Xénero dos Substantivos

Indica o xénero dos seguintes substantivos colocando diante o determinante correspondente en maiúsculas:

O cume, A síndrome, O diadema, A arte, A servidume, A hepatite, O labor, A análise, O contrasinal, O nariz.

4. Conceptos Fundamentais de Sociolingüística

Ecoloxía lingüística

Postura que apoia a convivencia lingüística positiva, relación das linguas e riqueza de conceptos (deben existir todas as linguas).

Supremacismo lingüístico

Predominancia dunha lingua dentro dun estado.

Bilingüismo

Dúas linguas. Individual: capacidade de desenvolver dúas linguas totalmente equilibrada. Colectivo: nun territorio fálanse dúas linguas.

Diglosia

Conflito lingüístico entre dúas linguas (coexistencia) onde unha domina por enriba da outra. Lingua A: dominante, Lingua B: minorizada.

Lingua maioritaria

Lingua máis falada nun determinado territorio multilingüe. Este estatuto é relativo (lingua maioritaria nun territorio pode ser minoritaria noutro) e non é inmutable.

Lingua minorizada

Aquela á que, por diversas razóns, se lle negan as condicións para desenvolverse con normalidade. Atópase nunha situación de inferioridade e marxinación nos usos públicos e privados.

Lingua oficial

Indica o estatuto dun idioma como instrumento de relación entre o estado e os seus cidadáns. O estatuto varía segundo as circunstancias sociopolíticas.

Lingua nacional

Creada e usada por un pobo ao longo da súa historia. A lingua nacional non é sempre a oficial (galego durante a historia) e ao revés.

Normalización lingüística

Recuperación paulatina de usos e funcións sociais para unha lingua que está nunha situación de subordinación.

5. O Proceso de Substitución Lingüística

A Substitución lingüística é o paulatino abandono da lingua propia da comunidade e a asimilación á lingua dominante. Ese proceso ten tres fases:

1. Implantación dunha lingua foránea nun territorio con lingua propia.
2. Reparto de usos diglósico entre lingua propia e foránea.
3. Abandono paulatino da lingua propia ata a completa asimilación.

Índices de progreso (de minorización):

• Xeográfico: a lingua minorizada vai ás zonas menos desenvolvidas.
• Xeracional: a lingua minorizada vai á xente de máis idade.

6. A Lírica Medieval Galego-Portuguesa

a) O Papel dos Axentes na Lírica Medieval

Trobador

Ocupaba o lugar máis alto na xerarquía social e artística (séc. XII). Eran nobres que trobaban por pracer sen recompensa. Era poeta e compositor ao mesmo tempo, o que implicaba uns coñecementos artísticos e literarios e unha mínima formación musical. Os cancioneiros sinalan algúns membros da máis alta nobreza.

Xograr

Representante medieval dunha longa tradición de artistas ambulantes. Eran os intérpretes das cantigas trobadorescas, cantándoas e tocándoas, pero logo atrevéronse a ser compositores. Isto provocou censuras e burlas dos trobadores. Os cancioneiros preservaron a obra de ata 36 xograres.

Segrel

Cantautor que leva o seu espectáculo de corte en corte cobrando pola interpretación; comparte co trobador unha ascendencia social na baixa nobreza.

b) Manuscritos Coetáneos Máis Importantes

• O Cancioneiro da Ajuda: Consérvase no Palacio da Ajuda, en Lisboa, antiga residencia dos reis de Portugal. É un pergamiño manuscrito descuberto no séc. XIX. Contén 310 composicións de 38 poetas. Son todas elas cantigas de amor.
• O Pergamiño Vindel: Descuberto en 1914 polo libreiro madrileño Pedro Vindel como forro doutro libro. Trátase dunha folla voandeira que os xograres utilizaban para transcribir o repertorio. Contén 7 cantigas de amigo do xograr Martín Códax, e foi durante moitos anos a única mostra da música profana dos trobadores.
• O Pergamiño Sharrer: Descuberto en Lisboa. Contén 7 cantigas de amor do rei Don Dinis, acompañadas da notación musical. Redactado no séc. XIII.