Franquismoaren ekonomia eta oposizio politikoa: etapak eta eragileak

Franquismoaren ekonomia

Gerra Zibil amaitu ondoren, altxamendu bandoak bere eredu politiko, ideologiko eta ekonomikoa ezarri zuen. Azken alderdi hau da gure iruzkinaren gaia.

Frankismoan ekonomiak lau etapa desberdin izan zituen, baina guztiak elkarrekin oso lotuta: autarkia, egonkortzea, garapena eta krisia.

Autarkia (1939-1957)

Autarkia deitzen zaio, autohornidura bilatzen zelako. Politika autarkiko hau gerraostean suntsipen egoera eta inbertitzeko eta erosteko kapitalik eza zegoelako ezarri zen. Horri gehitu behar zaio Bigarren Mundu Gerraren hasiera, erosketak zailtzen zituena, eta 1945etik aurrera erregimenaren nazioarteko isolamendua.

1939an Francok “Fundamentos e directrices dun Plan de saneamento da nosa economía, harmónico coa nosa reconstrución nacional” idatzi zuen. Bertan, ekonomiaren arazoak aipatu zituen, “desnivel desfavorable” izenekoak, hau da, Espainiatik kanpo gehiegi erosten zela eta esportazioekin ez zela konpentsatzen, ondorioz kapitala Espainiatik ateratzen zela eta ezin zitekeen mantendu den balantza deficitarioa.

Lehen neurria kanpo merkataritzaren kontrol zorrotza izan zen. Inportazio lizentziak zereal, makineria, petrolio eta ezinbesteko lehengaietara mugatu ziren. Esportazioak, aldiz, zitrikoetara eta wolframiora (Alemaniarentzat) mugatu ziren, eta horiek ez ziren nahikoak balantza konpentsatzeko. Industria berriak ezartzea ere bultzatu zen, autosufizientzia lortzeko. Horretarako, “Lei de Protección e Fomento da Industria Nacional” eta “Lei de Ordenación e Defensa da Industria Nacional” bezalako legeak onartu ziren, eta atzerriko inbertsioei mugak ezarri zitzaizkien.

Kapital pribaturik ez zegoenez, Estatua enpresa handi bihurtu zen. RENFE eta Telefonica nazionalizatu ziren, eta INI (Instituto Nacional de Industria) sortu zen enpresa publikoen konglomeratu gisa. Inbertsioak energian (ENDESA), garraio materialean (SEAT, CASA), siderurgian, ontzigintzan (ASTANO) eta ekonomiarentzat estrategikoak ziren beste industrietan zentratu ziren.

Nekazaritzan ere neurriak hartu ziren, baina abonu eta makineria falta, produktibitate baxua eta lehorteak (erregimenak “pertinaz seca” deitzen zuena) emaitza negatiboak ekarri zituzten. Gerraurreko ekoizpena ez zen berreskuratu, eta errazionamendua, gosea eta merkatu beltza zabaldu ziren. (Doc1)

Politika autarkiko honen ondorioak, García Delgado historialariak adierazi bezala, “gure historia ekonomiko eta garaikidearen pasarte negatiboena” izan ziren. Murrizketek, erregelamenduek eta interbentzionismoak atzerapena, geldialdia eta lehiakortasun eza ekarri zuten. Gainera, influentzia trafikoa eta ustelkeria ohikoak ziren. (Doc2)

Egoera ezin zen iraun, eta erregimenak irtenbide bat bilatu zuen. Irtenbidea Estatu Batuekin izan zen, 1953ko Hispano-amerikar akordioarekin, oinarri militarrak erabiltzeko truke dolar milioika, makineria eta elikagaiak jaso baitziren.

Egonkortzea (1957-1959)

1957an, teknokratak gobernura sartu ziren, Laureano López Rodo buru zutela, eta ekonomia liberalizatzearen alde egin zuten. 1959an Plan de Estabilización onartu zen. Plan honek Nazioarteko Diru Funtsaren eta OECDren onespena izan zuen, eta kredituak lortu zituen. Helburuak inflazioa murriztea, kanpo kontuak sanotzea eta Europako merkatu ekonomia antzeko bat ezartzea ziren. Emaitza positiboak izan zituen. (Doc3)

Garapena (1959-1973)

1962an Garapen Planaren Komisaritza sortu zen, eta hiru plan prestatu zituen: I. Plana (1964-67), II. Plana (1968-71) eta III. Plana (1972-75). Industria eta atzeratutako eskualdeak bultzatzea zuten helburu, Garapen Polo eta Industria Poligonoak sortuz (Burgos, Vigo, A Coruña, Valladolid, Zaragoza). Arrakasta emigrazioak, turismoak eta atzerriko inbertsioak eman zioten diru sarrerengatik izan zen.

Oposizioa frankismoaren aurka

Frankismoaren aurkako oposizioa gerraostean hasi zen, maquis gerrillari taldeekin, eta hamarkada luzeetan hazi zen, erregimena ahultzen zen heinean. 70eko hamarkadaren erdialdean, diktadorea hil zenerako, oposizioa antolatutako errealitate politikoa zen, demokraziarako trantsizioaren motor nagusietako bat.

40ko hamarkada

Gerraostean bi oposizio elementu nagusi zeuden: gerrillariak eta monarkikoak. Gerrillariak sozialista, anarkista eta komunista militanteak izan ziren, eta Frantziatik jasotako laguntzak izan zituzten. Monarkikoek, D. Juan de Borbonen eskutik, tronua reklamatu zuten (Lausanako Manifestua), baina Francok 1947ko Sukzesio Legearekin desarmatu zituen.

50eko hamarkada

50eko hamarkadan lehen mugimendu sozialak eta ikasleen mugimenduak sortu ziren. 1956an Madrilen ikasleen manifestazio bat izan zen, “Falangearen eta erregimenaren aurka”. Ondorioz, Joaquín Ruiz Giménez hezkuntza ministroa kargutik kendu zuten. Auzoko elkarteek eta parrokia taldeek ere mugimendu sozialak osatu zituzten. (Doc2)

50eko hamarkadaren amaieran Comisiones Obreras sindikatua sortu zen, Marcelino Camacho buru zuela. Meatzaritza asturiarrean hasi zen, PCEren laguntzarekin, sindikatu bertikalen barruan infiltratuz. CCOOk ekintza sindikal nagusia bihurtu zen, UGT eta CNT gainditzen. (Doc3)

60ko hamarkada

1962an Munichen egindako bilera, Contubernio de Múnich izenez ezagutua, oposizio demokratikoa barne eta kanpotik bildu zuen. Erregimenak gogor erantzun zuen, eta EEBen (Europako Ekonomia Erkidegoa) sartzeko eskaera ukatua izan zen. Elizaren sektore bat ere oposizioan agertu zen, Concilio Vaticano II-aren alde, Vicente Enrique Tarancón kardinalaren buruzagitzapean.

Nazionalismoaren oposizioa ere sortu zen. EAJren gazteria erradikalizatu zen eta 1959an ETA sortu zen. 1962an sabotaiak hasi ziren eta 1968an lehen hilketak egin zituzten.

70eko hamarkada eta azken urteak

70eko hamarkadan PSOE eta PCE berreskuratu ziren, eta alderdi berriak sortu ziren. Suresnesko Kongresuan PSOEk belaunaldi berria hartu zuen. Unibertsitateko protestak etengabeak izan ziren, eta langileen greba ugari egin ziren, 1973ko krisiaren ondorioz. ETA, GRAPO eta FRAP bezalako talde armatuek ere ekintzak egin zituzten.

1974an Parisen Xunta Democrática sortu zen PCEren proposamenez. Bertan, eskuineko eta ezkerreko talde ugari elkartu ziren, eta helburu hauek finkatu zituzten: gobernu probisionala, alderdi guztien legalizazioa, greba, manifestazio eta bilkura eskubidea, autonomien aitorpena eta Eliza eta Estatuaren bereizketa. Helburu hauek diktadorea hil ondoren Plataforma Democrática bezalako mugimenduek berreskuratu zituzten. (Doc4)