Frankismoa eta Euskadi: 1960–70eko ekonomia eta gizartea

3) 1960ko hamarkada

3.1 Ekonomia

Frankismoaren garaian, 1959tik aurrera, Espainiako erregimenak ekonomia modernizatzeko helburua izan zuen. Horretarako, garapen-planak sortu ziren: teknokratak gidatutako hiru plan, 1962 eta 1975 artean, industrializazioari eta inbertsioei bultzada emateko diseinatuak.

Helburua zen pertsona bakoitzeko errenta handitzea eta Espainia nazioarteko mailan industria-potentzia bihurtzea. Garai honetan, automobilgintza (SEAT, Renault) eta etxetresna elektrikoen sektoreek hazkunde handia izan zuten, industria-produkzioa %10 handituz.

Finantzaketari dagokionez, turismoaren eta emigranteen diru-sarrerak, baita atzerriko inbertsioek (batez ere Alemaniatik eta AEBetatik) ere, paper garrantzitsua jokatu zuten.

Garapen-planek arrakasta batzuk izan zituzten, baina hutsuneak ere agerikoak izan ziren: desorekak ez ziren neurri handi batean murriztu eta lurralde-plangintzaren faltak desberdintasunak areagotu zituen. Hala ere, Espainia munduko hamar industria-potentzien artean sartu zen. Irabazle nagusiak enpresa handiak eta banku nazionalak izan ziren, estatuaren babesarekin. Frankismoaren diktadura ekonomiaren irekiera eta modernizazio bidean eraman zuen, askatasun politikorik gabe.

3.2 Kanpo politika

1957an Europako Ekonomia Erkidegoa (EEE) sortu zen, herrialdeak ekonomikoki batzen hasi zirela. Hori merkatu bateratu bat sortzea eragin zezakeen, eta Francok eta bere ministro kontserbadoreek hasieran uko egin zioten horri; hala ere, Opus Deiak eta teknokratak EEEan sartuz gero Espainiak lor zitzakeen onurak aztertu zituzten.

1959an EEErekin elkarrizketa eskatu zen, baina baztertu egin zuten, dik­tadura-erregimena zelako. 1962an berriz formalki elkarrizketa eskatu zuten sartzeko asmoz, baina berriro uzta egin zitzaion.

1964an EEEko herrialdeek elkarrizketa hasi zuten Espainiari sarbidea emateko asmoz, eta, azkenik, 1970ean, Lehentasunezko Akordioa sinatu zen; akordio horrek Espainiaren merkataritza errazten zuen EEEko gainerako herrialdeekin. Honek Espainiaren defizit komertziala murrizten lagundu zuen eta produktu industrialentzako zergak jaitsi ziren, nahiz eta nekazaritzako produktuetarako neurriak mugatuagoak izan.

Bestalde, Nazio Batuetako erakundeetan Espainiaren argudioak Gibraltarri buruz onartu baziren ere, Erresuma Batua aurka agertu zen eta tentsioak sortu ziren. Horren ondorioz, Espainiak neurri ekonomiko eta mugako murrizketak aplikatu zituen Gibraltarri presioa egiteko, egonkoragoa izan zen arrisku eta aurkako erreakzioak sortuz bertakoen artean.

1968an erregimenak Ekuatore Ginearen independentzia onartu zuen.

Erregimen diktatorialak zailtasunak izan zituen Europarekin integratzeko; azkenik, Espainiak Europar Batasunean sartzeko bidea ireki zuen, demokraziara igaro ondoren (1986).

3.3 Barne politika

1962an, barnealdeko eta erbesteratutako hogei bat ordezkari inguru bildu ziren Munichen, batasun europar eta demokratikorako proiektu bat bultzatzeko asmoz. Agintari frankistek bilera gaitzetsi zuten, eta "manipulazio marxista" edo "kontubernio komunista" deitu zioten. Aldi berean, alderdi komunista diktadurako poliziaren jomugan egon zen hirurogeiko hamarkadara arte.

Dolores Ibárruri eta Santiago Carrillok zuzenean parte hartu zuten eta 1956an PCEk estalinismoa utzi eta eurokomunismoari begira aldaketa egin zuen, barne gatazkak eta doktrinen eztabaidak nabarmentzen zirelarik. Era berean, mugimendu nazionalistak eskualde-nortasuna berreskuratzeko eta frankismoaren aurka borrokatzeko modu gisa indartu ziren.

1960ko hamarkadaren amaieratik, ETA erregimenarentzat arazo nabarmena bihurtu zen, errepresioaren aurrean erresistentzia erakutsi zuena. 1970ean Burgosen eginiko prozedurari lotutako egoerak arrakasta komunikatibo handia izan zuen, eta sei militante heriotza-zigorrera kondenatu zituzten; ondorioz, masa-mobilizazioak izan ziren eta Francok indultuak eman behar izan zituen presio horren aurrean.

1967tik aurrera, langile-mugimendua politizatu egin zen, eta sindikatu legaletako eta klandestinetako jarduera gero eta nabarmenagoa izan zen, bereziki Bartzelonan, Madrilen, Euskal Herrian eta Asturiasen. Elizaren barruan ere aldaketak izan ziren: klero gazte eta katoliko aurrerakoiek hierarkiaren postura egiaztatu zioten eta elizak diktadurarekin izandako loturak kritikatu zituzten. Kleroaren eta ezker katolikoaren arteko tentsioek elizaren eta estatuaren harremanetan higadura eragin zuten.

3.4 Gizartea

XX. mendeko bigarren erdian Espainiako gizarteak eta kulturak aldaketa handiak izan zituzten. Teknologia alorrean telebista eta irratiak hedatu ziren; interneterik eta sare sozialik oraindik ez zegoen. Globalizazioaren eraginak nabarmenagoak ziren, batez ere turismoaren hazkundearen ondorioz, eta hori Espainiaren isolamendua apurtzen hasi zen.

Frankismo garaian errepresioa bortitza izan zen: milaka pertsona atxilotu, exekutatu edo kartzelaratu egin ziren; beste asko erbesteratu ziren eta kanpoan bizitza berria eraiki behar izan zuten. Oposizioko eta gutxiengo kultural eta politikoetako pertsonek zapalkuntza eta bazterkeria jasan zituzten, askotan ondorio ideologikoengatik.

• 1939an ezarri zen "Politika Erantzukizunei buruzko" legea erabilia izan zen errepresiorako eta ondasunen konfiskaziorako.
• Familia tradizionala nagusitu zen; emakumeak senarraren edo aitaren menpe geratu ohi ziren.
• Ez zegoen emakumeen eskubide formalik, ezta LGTBIQ+ kolektiboaren aintzatespenik ere; errepresioa ohikoa zen.

Kulturari dagokionez, zentsura zabaldua zen prentsan, arteetan eta hezkuntzan. Hala ere, demokraziaren eta eskubideen aldeko mugimendu sozialak sortzen hasi ziren. Komunikabideak gobernuaren propaganda tresna izan ohi ziren, eta hizkuntza-aniztasuna zapaldua: gaztelania bakarrik baimentzen zen, eta euskara, katalana eta galegoa isilarazita egon ziren leku askotan.

4) 1970eko hamarkada (Frankismoaren krisialdia)

Frankismoaren azken urteetan Espainiak krisi sozial, politiko eta ekonomiko sakona bizi izan zuen. 1973ko petrolio-krisiak garapen ekonomikoaren hazkundeari amaiera eman zion, langabezia eta inflazioa handituz. Aldi berean, oposizio politikoa eta soziala indartu egin zen: langile, ikasle eta feministen mobilizazioak ugaldu ziren, baita nazionalismo katalana eta euskalduna ere. Euskal Herrian ETAren jarduera armatuak gogortu ziren eta, horren ondorioz, salbuespen-egoerak ezarri izan ziren hainbat lekutan.

Francok Carrero Blanco izendatu zuen estatu burutzat, baina 1973an ETAk hil zuen atentatu batean. Ondoren, Carlos Arias Navarro izendatu zen presidente, baina bere gobernuak ez zuen aldaketa sakonik ekarri. Frankismoaren barruan bi joera nagusi agertu ziren: aperturistak (trantsizio demokratikoaren aldekoak) eta inmobilistak edo "bunker"-ra deitu zirenak (diktaduraren jarraipena nahi zutenak).

1975ean Franco hil zenean, berak izendatutako oinordeko Juan Carlos de Borboi errege bihurtu zen eta monarkia berrezarri zen. Errege berriak trantsizio demokratikoa bultzatu zuen, "demokrazia biderantz" prozesua martxan jarriz. 1976an Elkarte Politikoen Estatutuaren oinarriak landu ziren eta 1977an lehen amnistia partziala eman zitzaien preso politiko batzuei. Kanpo politikaren alorrean, Sahara Mendebaldearen auzia tentsio iturri izan zen; Marokok Martxa Berdea antolatu eta lurraldearen kontrola bilatu zuen, izugarri eraginda Espainiaren pasibitatean.

5) Frankismoa Euskal Herrian

5.1 Gizartea

Frankismoaren alde, Euskadin hainbat sektore azaldu ziren erregimenaren sostengu gisa. Burgesia euskalduna (txikia eta ertaina) Bigarren Errepublika ondoren beren eragina berreskuratzen hasi zen. Nekazaritza munduak, katolizismoarekin lotuta, erregimenaren babesle nagusien artean izan ziren. Gainera, eliza, armada, funtzionarioak eta enpresarioak frankismoaren oinarri sozialak osatu zituzten. Erregimenak sektore horiei etorkizuneko proiektu baten itxaropena eskaini zien, eta burgesia euskaldunak, batez ere, bere aurrerapen politiko eta ekonomikoak lortu zituen, esaterako Madrilen ordezkaritza handiagoa lortuz.

Oposizioak zailtasun handiak izan zituen erregimenaren aurka egoteko. Errepublikano askok atxilotuak izan ziren eta beren lidergoa galdu zuten, eragin handia izanik. Sozialisten artean barne-dibisioek antolaketa ahulezia eragin zuten; komunistak maquis eta bestelako ekintzen bidez borrokan jarraitu zuten. Nazionalisten artean (EAJ-PNV) Londresen Euskadiko Kontseilu Nazionala sortu zen 1941ean, eta tartean ETA (Txabi Etxebarrieta tarteko ekintza armatuen hasierarekin) sortu zen, borroka radicalago bati ekinez.

Aliantza sindikalak eta sindikatu klandestinoak (UGT, CNT) jardun zuten baina ez zuten eragin handirik 1970eko hamarkadara arte. Eliza, gehienbat erregimenarekin erlazionatuta, barruan kritikak behar izan zituen; adibidez, Añoveros obispoak euskal nortasuna defendatu zuen eta hainbat kritika egin zituen.

Horrela, Euskadi tentsio etengabean egon zen frankismoaren aldeko sektoreen eta erregimenaren kontra borrokan ari zirenen artean.

5.2 Ekonomia

Frankismo garaian, Euskal burgesiak Bigarren Errepublikan galdutako boterea pixkanaka berreskuratu zuen eta estatuarekin harreman estu eta eraginkorra izan zuen. Euskal abizen eta pertsona garrantzitsuak —José María de Areilza, Pilar Careaga, Esteban Bilbao, besteak beste— presentzia izan zuten diputazioetan, ministerioetan eta enbaxadetan. Gazte hauek prestakuntza maila altua zutela ikusirik, politikaren alorrean posturea pragmatikoa hartu zuten eta protagonismoa izan zuten garapen ekonomikoan.

Autarkia politika hasieran ezarri zen, eta estatuak produkzio-baliabideak kontrolatzera bideratutako neurriak hartu zituen. Honek industriaren hobekuntza eragin zuen eta sektoreen dibertsifikazioa bultzatu zen: ekipamendu-ondasunak, galdaketak eta etxetresna elektrikoen indartzea nabarmendu ziren.

Testuinguru horretan, kooperatibismoaren eredua garatu zen: "Cooperativa Mondragón" Gipuzkoan sortu zen beharrizan ekonomiko eta sozialek bultzatuta. José María Arizmendiarrietak sortutako lanbide-eskolatik abiatuta, Ulgor tailerrak eta Euskadiko Kutxa bezalako kooperatiba garrantzitsuak sortu ziren. Eredu honek arrakasta izan zuen eta Gipuzkoatik Arabara hedatu zen. Era berean, Gasteizen udalak industria-inbertsioak zuzendu eta sustatu zituen garapen ekonomikoa errazteko.

5.3 Trantsizioa

Espainiako trantsizio demokratikoa 1975ean hasi zen, Francisco Francoren heriotzarekin. Diktaduratik demokraziarako bidea modu nagusian bakez egin zen, nahiz eta une zailak izan. Trantsizioaren oinarrian askatasuna, pluralismoa eta bizikidetza errespetatzea egon ziren, eta balio horiek 1978ko Konstituzioan islatu ziren.

Askatasunen berreskuratzeak funtsezko garrantzia izan zuen. Herritarrek adierazpen-askatasuna berreskuratu zuten eta, horri esker, iritziak publikoa egiteko aukera izan zuten. Bilera-askatasuna, manifestazio-eskubidea eta prentsa-askatasuna transferentzia politikoen parte bihurtu ziren, informazio aniztasuna ahalbidetuz. Alderdi politikoak legeztatu ziren eta, horren ondorioz, aukera politiko anitz sortu ziren herritarrentzat.

Pluralismoa ezinbestekoa izan zen: Espainiako gizartea anitza zen eta trantsizioak desberdintasun ideologikoak onartzen zituen. Herritarrek hauteskunde askeko prozesuak izan zituzten eta demokrazia pixkanaka indartu zen. Prozesu honek erregearen eta herritarren gehiengoaren babesa izan zuen. Gobernuburu izendatu zirenak izan ziren Carlos Arias Navarro, Adolfo Suárez eta Leopoldo Calvo-Sotelo. 1981ean estatu-kolpe saiakera bat egon bazen ere, demokraziak aurrera jarraitu zuen eta 1982an Felipe González gobernura etorriz trantsizioaren finkapena sendotu zen. Egia esan, Espainiak askatasunean eta pluralismoan oinarritutako sistema demokratikoa lortu zuen, aniztasuna eta bizikidetza errespetatuz.