Foruak eta Karlisten Gatazka: Euskal Herria (1833–1876)

1. Liberalismoa eta foruak

Liberalismoa eta foruak. XIX. mendearen zehar euskal foruen auzia nabarmendu zen, Borboien zentralismoaren eta liberalismo politiko‑ekonomikoaren uniformetasunaren ondorioz. Foruen aurkako lehen neurriak XVIII. mendean hartu ziren Felipe V.aren erregealdian. 1808ko Baionako Estatutuan Josef I.ak foruekin lotutako zenbait alderdi jaso zituen. 1810ean Thouvenot jenerala Euskal Probintzietako agintari izan zenean, foruen aurkako beste urrats bat eman zuen: foru aldundiak eta Batzar Nagusiak desegin eta Kontseilua sortu zituen ordez. Bestalde, Espainiako liberalek 1812ko Konstituzioan Espainiako uniformetasuna aldarrikatzen zuten, eta horrek foru‑sistema iraunaraztea eta uniformetasuna bateragarri ez zirela ekarri zuen. Hirurteko Liberalean (1820–1823) foruak eta foru‑erakundeak desagertu ziren; 1823an Fernando VII.ak tronua berreskuratu zuenean, ordea, foruak berrezarri ziren. 1833an erregea hil zenean eztabaida areagotu zen: foruen aldekoek karlismoarekin bat egin zuten eta liberalei (Isabel II.aren aldekoei) aurre egin zieten.

Karlismoaren faktore eragileak

Karlismoaren faktor nagusiak hauek izan ziren: arazo dinastikoa; ekonomiaren geraldia eta nekazari txikien egoera (krisi iraunkorra); kleroaren eragina; burgesia eta nekazarien arteko gatazka (hiriaren eta landaren arteko kutsua). Nekazarien egoerari eragin handiena herri‑lurren desagertzeak egin zion. Kleroak pulpituetatik eginiko agitazio politikoarekin itxurazko eragin handia izan zuen. Hirietako sektore batzuk ere karlismoarekin batu ziren, bereziki mundu zaharrekin lotura estuagoa zutenak. Oro har, karlistak Antzinako Erregimenaren egitura eta balioen alde zeuden, eta foru‑erregimenaren defentsa ere bazuten. Foruen auzia handiago baten borroka politikoaren barnean agertu zen: Erregimen Zaharraren eta liberalismoaren arteko eztabaidan.

2. Sarrera

Sarrera. Karlismoaren mugimendua Hirurteko Liberalean osatu ziren talde armatuetan du jatorria, baina 1830ean ondorengotza arazoek sortutako tentsioek eta 1833an Fernando VII.aren heriotzak mugimendua areagotu zuten. Karlismoaren programa ideologikoak erlijioa, absolutismo monarkikoa eta Antzinako Erregimenaren pribilegioak defendatzen zituen. Mugimendua kleroak, nekazari behartsuek, noblezia eta foruen aldeko sektoreek osatzen zuten.

Liberalismoa

Liberalismoa. Ilustrazioaren ideiak oinarri hartuta, XVIII. mendean zabaldu zen ideologia hau. Cádizko Gorteetan aurkeztutako erreforma liberalekin hasi eta Isabel II.aren erregealdian sendotu zen sistema liberalak. Askatasuna eta berdintasuna oinarri hartuta, pribilegiorik gabeko gizartea eta ekonomian neurri liberalagoak defendatzen zituen; batzutan Elizaren boterearen aurka ageri zen. Erreforma hauek onartu zituzten gizarte‑taldeak: burgesia, goi‑mailako noblezia, nekazari batzuk eta zenbait herritar.

3. Lehenengo Gerra Karlista (1833–1839)

Lehenengo Gerra Karlista. I. Karlistada Fernando VII. hil eta gutxira hasi zen. Gerran euskal probintziak eta Nafarroa izan ziren gune nagusiak hasieran, baina baita Aragoia, Katalunia eta Kastilla ere. Euskadiko eta Nafarroako azken urteetako aldaketa politiko, sozial eta ekonomikoek barne‑oreka hausten zuten. Gerrak nazioarteko dimentsioa ere izan zuen: Austria, Prusia eta Errusia Karlosen alde jarri ziren, Frantzia, Britainia Handia eta Portugal, berriz, Isabel II.aren alde.

Gerraren faseak

a) Gerraren lehen fasea: Zumalakarregi (1833–1835)

Eraso armatuak Talavera eta Valentziatik hasi ziren. Ondoren Zumalakarregik buruzagi karlistak antolatu zituen eta bere trebetasunari esker 1835ean ia Euskal Herria kontrolpean zuen, hiri nagusiak izan ezik. Don Karlosek Bilbo setiatzea agindu zuen: 1835eko ekainean egin zituzten erasoak, baina setioa hasi berritan Zumalakarregi zauritu eta egun gutxira hil zen. Karlistek guerrilla‑taktikak erabili zituzten. 1834ko uztailean Karlos Maria Isidro erregegaia Euskadira iritsi eta Estatu karlista abian jarri zen; estatu horrek Gerra eta Ogasun ministerioak eta Errege Aholkularitza izan zituen, baina nazioarteko onarpenik ez eta arazo ekonomikoak zituen.

b) Gerraren bigarren fasea (1835–1837)

Zumalakarregiren heriotzaren ondoren, karlistak hegoalderantz jokatu zuten. Gómez jenerala Andaluzia eta Madril hartu nahian aritu zen, baina Espartero buru zuen armada isabelinoak atzera eginarazi zituen —horrek inflexio‑puntua ekarri zuen. Garai honetan Bilbo setiatua izan zen; Esparterok 1836an Lutxanako Gudua irabazi eta setioa desegin zuen.

c) Gerra azken fasea (1837ko urritik 1840era)

Etapa honetan alderdi liberalen egoera hobetu zen, karlistena txarrera joan zen, eta estatu karlista zatitzen ari zen. Barne tentsioek eta porrot militarrek ugaritu ahala, Maroto jeneral karlistak eta Espartero jeneral liberalak 1839ko abuztuaren 31n Bergarako Ituna sinatu zuten bakea lortzeko. Honek amaiera eman zion gerrari euskal probintzietan eta Nafarroan: karlistek Isabel II.a erregina onartu zuten eta isabeldarrek karlisten militarren soldata eta kategoria onartu zituzten. Espartero Gorteei foruen mantentzea gomendatuko zien gobernuari. Alderdi apostolikoek eta Carlos Jaunak ez zuten ituna onartu, eta horregatik gerra Katalunian eta Aragoian jarraitu zen 1840ra arte.

4. Foruen bilakaera (1839–1876)

1839ko urriaren 25eko Legea

Espainiako Gorteek onartu zuten legeak zenbait xedapen ezarri zituen:

• Foruak onartu ziren, Monarkiaren batasun konstituzionalari kalterik egin gabe.
• Gobernuak Gorteei foruei dagozkien nahitaezko aldaketak proposatzeko eskumenak izango zizkien.
• Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako Batzar Nagusiak berriro osatu ziren.
• Bi diputazio mota bereizi ziren: Foru‑Diputazioa eta Diputazio Probintziala; Nafarroan, Diputazio Probintziala izango zen gainerako ahal politiko guztien jabe.

1841eko abuztuaren 16ko Lege Hitzartua

Nafarroak gobernuarekin negoziazio partikularrak egin zituen, eta horien emaitza 1841eko legea izan zen. Eskuarki neurri hauek jaso ziren:

• Erresuma izatetik probintzia izatera pasatu zen.
• Aduanak Pirineotara eraman ziren.
• Nahitaezko soldadutza ezarri zen.
• Autonomia fiskala mantendu zuen, baina urtero kupoa ordaindu behar izan zuen; zerga bilketan eta udaletako aurrekontuen kontrolan diputazioek ardura izan zuten.

1841eko urriaren 29ko Dekretua

Esparteroren erregeordetzaren garaian euskal administrazioa eta legedia estatuaren menpe jarri ziren: estatu‑legeak udal antolamenduan eta arlo juridikoan aplikatuko ziren, eta mugaz gaindiko zergetan aldaketak ezarri ziren. Aldaketa hauek matxinada eta tentsioak eragin zituzten. Esparterok altxamendua gogor zapaldu eta urriko dekretua eman zuen, zeinak hauek barne hartzen zituen:

• Foru‑Diputazioak eta Batzar Nagusia kendu eta haien ordez Diputazio Probintzialak ezarri ziren.
• Foru pasea kendu zen.
• Aduanak portu eta mugetara eraman ziren.
• Udalak eta justizia Estatuaren gainerako probintzien parekotu ziren, nahiz eta hiru probintziek berezitasun militarrak eta fiskalak gorde zituzten.

Moderatuak boterean

Liberal moderatuek boterea hartu zutenean foru‑erregimenaren nirekin batzuk berreskuratu zituzten (1844ko dekretuaren inguruan): Batzar Nagusiak eta Foru‑Diputazioak berrezarri ziren neurri batean.

Bigarren Karlistaldia (1846–1849)

Katalunia izan zen gerraren lurralde nagusia, «Guerra dels Matiners» izenez ezaguna. Gehienbat nekazari altxamendu bat izan zen, zentralismoaren eta nahitaezko militar zerbitzuaren aurka. Euskal Herrian ia ez zen zabalduta; altxamendu isolatu batzuk besterik ez ziren gertatu, eta porrot egin zuten. Ondoren bake‑garai bat hasi zen: egoera ekonomikoa nahiko onean zegoen eta foruak errespetatzen ziren. 1860ean saiakera ezezagun bat egin bazen ere, porrot egin zuen.

Aurrerakoiak boterean, 1868ko iraultza eta Lehen Errepublika (1873–74)

Liberal progresistek boterera iritsi zirenean ez zuten aldaketa handirik egin foruetan, baina nekazarien egoera okerrera egin zuen Madozen desamortizazioak eragindako lur‑salmaketek. Hala ere, euskal tradizioarekin talka egiten zuten lege batzuk ezarri ziren (udal antolamendu orokorra, hezkuntza publikoaren legea, kode penala…). 1868ko iraultzaren ondoren 1869ko Konstituzioak kultuen askatasuna ezarri zuen; karlistak ez zeuden ados elizaren egoeraren aldaketarekin. 1871ean Amadeo Savoiakoa onartu zenean eta I. Errepublika (1873–74) ezarri zenean, arazo dinastikoak berriro agertu ziren.

5. Hirugarren Gerra Karlista (1872–1876)

5.1 Gerraren garapena

Hirugarren Gerra Karlista 1872ko apirilean hasi zen Karlos VII.ak Espainiako koroa aldarrikatu zuenean eta maiatzean muga zeharkatu zuenean. Hasieran, karlistak galdu egin zuten; Orokietako batailaren ondoren Serrano jeneralak bakealdia lortu zuen Zornotzako Konbenioan. Abenduan karlistak berriro altxatu ziren Kruz apaiza buru zutela.

Karlos Jauna Espainiara sartu eta haren jarratzaileek euskal lurraldeak eta Nafarroa okupatu zituzten. Gatazka garrantzitsuena Bilboko setioa (1874) izan zen; tropa liberalek garaipena lortu zuten. Iparraldean estatu alternatibo bat sortu zen euskal probintziak eta Nafarroa barne hartzen zituena; bertako diputatuak legeak egin zituzten hainbat arlotan (hezkuntza, ekonomia, ordea publiko...). Lizarran eta Durangon egon ziren egoitzak. Borroka militarrak 1876 arte iraun zuen; Alfontso XII.aren agerpenarekin karlistek atzera egin eta liberalezko sektore askok Karlos VII.ren alde egiteari utzi zioten. 1876an, Lizarra erori ondoren, liberalek garaipen behin behineko bat lortu zuten eta Karlos VII.ak Frantziara ihes egin behar izan zuen.

5.2 Foruen ezabapena: 1876ko uztailaren 21eko Legea

Canovasek 1839ko urriaren 25eko Legea betetzea eskatu zuen eta, horren ostean, 1876ko uztailaren 21eko Legea aldarrikatu zen. Lege horren ondorioz euskal probintzietako biztanleak armadara deitu ziren eta zergak ordaindu behar izan zituzten. Era berean, foru‑araubidean erreformak egitea gobernu zentralaren onarpenaren menpe geratu zen. Legearen onarpenak polarizazioa eragin zuen:

• Legea onartzen zutenak: gobernuarekin aplikazioa negoziatzeko prest zeuden, kalte minimoa bilatuz.
• Legea onartzen ez zutenak: gobernuarekin elkarlanerik egin nahi ez zutenak. Araba, Bizkai eta Gipuzkoako diputazioek jarrera desberdinak hartu zituzten. Gobernu zentralak Bizkaiko Foru Diputazioaren funtsak interbenitu zituen zergak kobratzeko; alkate batzuk espetxeratu egin zituzten gazteak armadara bidaltzeko deialdiaren aurka zetozenean. Egoera horretan, Arabako eta Gipuzkoako diputazioek legea onartzeko prest agertu ziren; azkenean Canovasek foru erakundeak deuseztatu zituen.

5.3 Kontzertu ekonomikoak

Ogasun Ministerioak hitzarmen bat sinatu zuen: diputazio bakoitzak hitzarmenaren arabera adostutako zergak biltzeko ardura izango zuen, eta zehaztutako dirua (kupoa) Ogasun Ministerioari ordaintzea tokatzen zitzaion. Hitzarmena 1878ko Errege Dekretuan onartu zen (Ekonomia Ituna). Ekonomia Ituna geroago berrituta egon zen (1887, 1894, 1906 eta 1925 urteetan). 1937an, agintari frankistek Bizkaian eta Gipuzkoan kontzertuen erregimena ezereztatu zuten. Diktadorearen hildakoaren ondoren, demokrazia berrezarri eta 1979ko Gernikako Estatutuarekin kontzertu ekonomikoak berreskuratu ziren (Espainiako gobernuarekin negoziatutako itunekin) eta eskubide historiko bihurtu ziren.

Iraultza liberal‑burgesa eta Elisabet II.ren erregeladia

Iraultza liberal‑burgesa

Iraultza liberal‑burgesa. Fernando VII.aren heriotzarekin (1833) Espainian prozesu sakon bat hasi zen politikan, gizartean eta ekonomian. Iraultza‑liberal burgesaren kontzeptua Antzinako Erregimenaren ordez gizarte liberal burges eta kapitalista ezartzeko prozesu gisa ulertu behar da; Europa osoan izan ziren aldaketa politiko eta ekonomiko esanguratsuak, burgesiaren hegemoniaren azpian. Espainian aldaketa hauen ezaugarriak izan ziren: aldaketen motelgarria, Antzinako Erregimenaren aldeko talde pribilegiatuen erresistentzia eta atzerapena. Gainera, nahiz eta liberal batzuk laiko izan, Espainian Eliza eta Estatua guztiz bereizteko joera ez zen erabat gauzatu. Ondorioz, armada izan zen askotan estatua eraldatzeko indar nagusia; militarren esku egon ziren aldaketa politikoak.

Elisabet II.ren erregealdia (1833–1868)

2.1 Erregeordetzak (1833–1843)

2.1.1 Maria Kristinaren erreginaordetza (1833–1840)

Fernando VII.aren heriotzaren ondoren Maria Kristina erreginaordea izan zen. Nahiz eta berez ez zen oso liberala, haren gobernuak behar zuen babesa izan zuen, absolutistek ez baitzuten Berrespen Pragmatikoa onartu eta Karlosen alde egin zuten. Karlisten eta liberalen arteko gatazkak I. Gerra Karlistari bide eman zion (1833–1839/40). Aldi honetan liberalismoa bi taldetan banatu zen: liberal moderatuak eta liberal progresistak. Moderatuek absolutismoaren eta subiranotasun nazionalaren nahaste bat nahi zuten; koroak botere handiagoa izango zuela eta sufragioa mugatua izango zela defendatzen zuten, eta estatu zentralizatua nahi zuten. Progresistek erregearen boterea mugatu eta Cadízko Gorteen jarduera legegilearen aldekoagoa izan beharko zela aldarrikatzen zuten; errolda‑sufragioa onartu eta herritarren parte‑hartze handiagoa nahi zuten. Maria Kristinaren erregeordetzaren hasieran (1833–1836) moderatuek agindu zuten; 1836–1837 artean progresistek eta gero berriz moderatuek egon ziren agintean.

Neurri aipagarriak

Hasieran Javier de Burgosen probintzien banaketa eta 1834ko Errege Estatutua eman ziren. Progresisten matxinadek La Granjako 1836ko matxinada eragin zuten. Progresisten aroan bi neurri nabarmen izan ziren:

• Mendizabalen desamortizazioa (1836–1837): elizaren ondasunak desamortizatu eta subasta publikoan saldu ziren; lurrak burgesia eta nobleziaren esku geratu ziren.
• 1837ko Konstituzioa: prentsa‑askatasuna, subiranotasun nazionala, milizia nazionala eta Gorteak errolda‑sufragioz hautatzeko printzipioa jasotzen zituena.

2.1.2 Esparteroren erregeordetza (1840–1843)

Esparterok progresisten programaren zenbait helburu aurrera eraman zituen: elizaren ondasunen salmentarekin jarraitu zen eta Milizia Nazionalaren boterea indartu zen. Nafarroarekin negoziatu ondoren Lege Hitzartua sinatu zen eta, ondorioz, Nafarroak autonomia administratibo handia mantendu arren erresuma izaera galdu zuen (1841‑08‑16). Euskal Probintzietako Kapitaintza Orokorra sortu eta foru‑baimena mugatu zitzaien Euskal Probintziei, eta horrek matxinada‑erreakzio moderatua eragin zuen. 1841eko urriaren 29ko Dekretuak probintzien administrazioa, legedia eta aduanak estatuaren menpe jarri zituen, nahiz eta ez ziren foruak guztiz desagertu. Apezgoaren ondasunak sekularizatu ziren; 1843ko hauteskundeen ostean Esparterok dimititu eta erbesteratu egin zen.

2.2 Elisabet II.ren erregealdia (1843–1868)

2.2.1 Alderdi politikoen jokoak

Urte hauetan egon‑egonkortasun politikoa egin zen; gobernu desberdin ugari izan ziren, eta militaren protagonismoa handia izan zen herritarren parte‑hartze politiko txikiaren ondorioz. Alderdi nagusiak honako hauek ziren:

• Moderatuak: Goi‑burgesia libre eta antzinako aristokraziaren babesarekin; estatua zentralizatuago eta segurua nahi zuten; subiranotasun partekatua eta errolda‑sufragioa defendatzen zuten.
• Progresistak: Erdiko gizarte‑sektoreetan jarraitzaileak; Gorteek botere legegilea izan behar zutela eta errolda‑sufragioa zabaltzea nahi zuten; ekonomian desamortizazioa eta industria‑garapena sustatu nahi zuten.
• Batasun Liberala: Moderatu eta Progresisten sektore epelenak batu zituen 1854an; O'Donnell izan zen burua.
• Alderdi Demokratikoa: Subiranotasun nazionala, sufragio unibertsala eta legearen aurrean berdintasuna defendatzen zuten (1849 inguruan sortua).
• Alderdi Karlista: Monarkia absolutuaren eta Eliza katolikoaren aldeko sektoreak zeuden; foruen defentsa ere zuten.

2.2.2 Hamarkada moderatua (1844–1854)

Narváez jeneralaren lidergopean hainbat neurri hartu ziren:

• 1844an Guardia Zibila sortu zen protestak zapaltzeko.
• 1845ean udalen legea eta 1845eko Konstituzioa onartu ziren (subiranotasun partekatua eta erlijio katolikoaren ofizialtasuna).
• 1846ko hauteskunde legeak hautesle‑kopurua murriztu zuen.
• Zergen erreforma egin zen; likidezia helburu zuten neurriak ezarri ziren.
• 1851ean Elizaren eta Estataren arteko Konkordatua sinatu zen; Aita Santuak desamortizatutako lurren salmenta eta Isabel II.ren tronua onartu zituen, trukean laguntza ekonomiko eta hezkuntzaren kontrola jasota.
• Eskola Nazionala ere sortu zen.

2.2.3 Biurteko progresista (1854–1856)

Leopoldo O'Donnellen altxamenduaren ondoren Manzanarésen Manifestuarekin progresistek batasuna erdietsi zuten eta Espartero gobernuburu izendatu zuten. Aldi honetan neurri esanguratsuak izan ziren:

• Madozen Desamortizazioa (1855): elizaren eta udal ondasunen salmenta masiboa.
• Trenbideen legea (1855): inbertsioak eta proiektuak bozeramaile askoren esku geratu ziren eta trazadura zentralista izan zuen (Madril zentrala).

2.2.4 Moderantismoaren aldia (1856–1868)

Esparterok dimititu eta O'Donnell gobernuburu izan zenean Batasun Liberala sortu zen, moderatuen eta progresisten sektore epelen arteko aliantza. Oligarki berriaren interesak defendatzen zituen, eta gobernua autoritarioago bihurtu zen krisi politiko eta ekonomikoen ondorioz. 1866an Ostendeko Ituna sinatu zen, eta progresista eta demokraziek Isabel II. tronutik kentzea bilatzen zuten.

3. Seiurteko iraultzailea (1868–1874)

1868ko iraultza eta Serrano

1868an boteretik erauzita iraultza militar batek piztu zuen eraldaketa politikoa; geroago hainbat alderdi gehitu zitzaizkion. Goi klaseen babesarekin egin bazen ere, demokraziaren mugimendu popularra pronto baztertu zuten. Helburua 1833tik hasi zen trantsizioa amaitzea eta kapitalismoaren eta burgesiaren nagusitasuna sendotzea zen. Gobernuak juntak sortu eta Gorte Konstituziogileak hautatzeko hauteskundeak antolatu zituen; oro har, herri xehearen aldarrikapenak kontuan hartu gabe jokatu zen. 1869ko Konstituzioa onartu arte jarraitu zen, eta ondoren Serrano erregeorde izendatu zuten; geroago Gorteek Amadeo Savoiakoa aukeratu zuten errege.