Filosofia Klasikoaren Oinarrizko Kontzeptuak: Praxia, Poiesia eta Metafisika

Filosofia klasikoaren oinarrizko kontzeptuak

Praxis

Aristotelesek bereizitako jarduera mota bat da; poiética jardueraren aurrez aurre, jarduera praktikoa (etiko-politikoa; agere) bere helburua bere baitan du. Ez nahastu Marx gazteak erabilitako praxisrekin.

Poíesis

Helburua beste zerbaitetan duen jarduera da; jarduera teknikoa eta ekoizpenezkoa (facere) da. Praxiaren aurkakoa da. Bereizketa hau Aristotelesengandik dator.

Theoría

Benetan ekintza (praxis) dena, berez nahia dena, autosufizientea (autarkés) eta askea (scholastikón) dena, zeren eta osoki bere burua den ekintza baita, ezer sortu gabe, ezerren gainean jardun gabe, ez ezer ez inor behar gabe. Praxia bere izaera propioaren asumpzio erradikalera eramana da, zeren eta beste irizpide baten arabera ez baitago ezarrita, praxia praxia bezala definitzen duen berberaren irizpidearen arabera baizik.

Metafisika

Aristotelesen idazki multzo baten izenetik abiatuta, filosofia-disziplina nagusia izatera pasa zen. Aristotelesen proiektuaren dualitatea (ontologia – teologia) metafisikaren interpretazioan islatzen da: post-fisika bezala, physisetik, hau da, esperientziatik, haratago dauden errealitateei dagokie.

Epagogé

Filosofia egiteko modu aristoteliarraren izena da; apodeixis [frogapena] kontrajarrita, printzipioetatik abiatzen den arrazoibidea, hau da, printzipioetara eramaten duen arrazoibidea, guretzat ezagutzeko errazena den horretatik berez ezagutzeko modukoenerantz igotzea edo bilatzea; gizakiak, ekintza eta diskurtso testuinguruan dagoen izaki gisa, beti erregela orokorren moduan duen ezagutza.

Lógon didónai [arrazoia eta azalpena ematea]

Arrazoia emateko (eta eskatzeko) eskakizuna eta/edo gaitasuna, plazaratzen diren galderei edo zailtasunei bere buruaren bidez erantzutea; ezagutzaren eta filosofiaren ezaugarri berezia da.

Contingente [kategoria modala]

Izan edo ez izan daitekeela pentsatu daitekeena; ez izan dezakeena; bere baitan bere existentzia-arrazoia ez duena. Beharrezkoa (ezin ez izan daitekeena) kontrajarrita. Esentzia – existentzia.

Transcendente

Eremu zehatz baten haratago dagoena, oro har esperientziaren (edo mundu honen) haratago. Inmanente kontrajarrita. Mundu (eta gizakiaren) ikuspegi transzendentea juduekristaua da. Ez nahastu transzendentalarekin.

Creatio ex nihilo

Ezerezetik sorkuntza; judu-kristau erlijioaren oinarrizko dogma (nahiz eta oso beranduago formulatua izan), zeinaren arabera existitzen den guztia (mundua) sorkari kontingente bat da, eta erabat Izaki transzendente baten (Jainkoaren) borondate askearen menpe dagoena. Physis greziarrari kontrajarria, beharrezkotasunak ezaugarritua, eta zientzia eta teknika modernoen jaiotzarako oinarrizko baldintza izan zen.

Mito

Urrutiko eta prestigio handiko denbora batean, pertsonaia bikain eta arrunt batzuen gogoangarri eta eredugarri jarduera kontatzen duen narrazio tradizionala [García Gual]

Mitotik logosera igarotzea eta filosofiaren jaiotza adierazten duen esaera zaharra, honen aurrez aurre —hau da, erlijio-ezagutza—.

Beraz, komunitate tradizionalaren memoriaren parte den «istorio» bat aurkezten duen narrazioa; izaera dramatiko eta paradigmatikoa du: lehen aldiz nola gertatu ziren kontatuz, gizarte bizitzaren alderdi garrantzitsuak azaltzen dituzten ekintzak dira.

Physis [natura]

Presentzia, itxura (baina errealitatearen aurrez aurre ez); zerbaiten barneko eta sakoneko (baita ezkutuko ere) ahalmena; hazi, sortu, jaio edo izaten hasi. Aplikagarritasun mugarik ez dakar (gaur egun “jaiotzen” direla esaten ditugun gauzei); printzipioz, ezer ez dago physis izatetik kanpo. Beraz, presentzia, bere izaeran, aurkaritza, distantzia edo haustura batean datza.

Arché [printzipioa]

Aldi berean eta bereizezin [1] hasiera, lehena, presentzia oro aurretik suposatua, eta [2] agintaria, presentzia bera bezala konstituitzen den eta zeinaren arabera gertatzen den presentzia oro, hau da, aldez aurretik, edonola ere, gobernatzen duena [Aristoteles] Miletoarrak.