Filosofía Grega: De Mitos a Logos, Platón e a Polis

I. Marco Histórico e Conceptual

A Orixe da Filosofía Grega: Mythos e Lógos

A filosofía xorde en Grecia no século VI a.C., na época arcaica. Hai distintas etapas na historia da antiga Grecia.

Etapas da Grecia Antiga

• A época micénica recibe o seu nome de Micenas, a cidade máis importante dese período. Nesta época Homero escribiu a “Ilíada” e a “Odisea”.
• A época escura chámase así pola ausencia case total de fontes de información. Xéstanse as cidades-Estado ou polis.
• A época arcaica introdúcese o alfabeto, a codificación das leis, a aparición da moeda, o desenvolvemento do comercio... xunto coa consolidación da polis, a participación cidadá na vida política. Isto posibilitou aos gregos unha nova forma de mirar a realidade. A partir do século VI a.C. algúns gregos querían entender, querían coñecer a razón (lógos). Xa non se conforman con explicar a realidade apelando a elementos relixiosos ou narracións irracionais (mythos), senón que pretenden entender a natureza das cousas mediante a razón (lógos).

Esta busca racional céntrase no problema da natureza (physis), o principio de onde todo xorde e onde todo volve (arché).

O filósofo é esa persoa que empeza a facerse preguntas sobre a orixe do mundo e a tentar dar respostas. Os primeiros son os presocráticos.

A Época Clásica e Helenística

• A época clásica remata no 323, ano da morte de Alexandre Magno. O século V a.C. é o século de ouro de Grecia, onde o protagonismo recae en Esparta e Atenas. Nesa época teñen lugar as Guerras Médicas e a Guerra do Peloponeso.
• A partir do século IV a.C., Atenas vai recuperando pouco a pouco o seu antigo poder, para situarse á cabeza das polis, que se opoñen a un novo poder, o de Macedonia.
• A filosofía grega acada a súa plenitude con Sócrates e os sofistas (s. V a.C.), Platón (s. V-IV a.C.) e Aristóteles (s. IV a.C.).
• O século V a.C. foi o século da traxedia, da comedia, do nacemento da historiografía, da medicina hipocrática, da arte. E o século IV o da oratoria e da retórica.
• A partir do 323 a.C. a cultura grega estendeuse polos territorios conquistados. É o inicio da época helenística, que terá como consecuencia o desenvolvemento de escolas filosóficas morais derivadas da filosofía do período anterior.

A Formación da Polis Grega

Debido ao incremento da poboación producíronse movementos de expansión colonial. Fundáronse colonias por todo o Mediterráneo, especialmente en Asia Menor. Atopáronse persoas de moi diversas razas e culturas. Isto provocou o asombro dos gregos ante o descubrimento de novos coñecementos e costumes, o que levou á apertura cultural.

Na época arcaica ten lugar a chamada “gran colonización grega”, que afecta a Sicilia, que será chamada a Magna Grecia e será o núcleo de intensa actividade intelectual.

As polis xéstanse dende a época escura e consolídanse na época arcaica, que coincide coa aparición da filosofía. Estas polis estaban formadas por varias aldeas próximas que manteñen relacións comerciais. Isto permitía unha grande estabilidade social. As Guerras Médicas e as loitas contra os persas provocaron a unión de todas as polis gregas, o que reforzou os intercambios humanos e culturais.

Unha característica importante é a toma de conciencia do home como realidade individual e como membro activo da cidade en cuxo goberno intenta participar activamente.

O máximo esplendor acadarase con Pericles e o triunfo do réxime democrático. Isto contribúe a unha maior estabilidade política e social.

A mellor condición de ser humano é a de cidadán da polis. Na cidade están os espazos da vida en común, relixiosa e política, os templos e a ágora, onde os cidadáns poden convivir en liberdade, teñen os seus espazos para o culto e para o diálogo, para o comercio e a discusión das decisións democráticas.

A polis é unha cidade con autonomía política, leis propias e dereitos de cidadanía propios. As máis importantes: Atenas, Esparta, Tebas, Corinto. E en Atenas, os cidadáns resolvían na Asemblea Popular as cuestións relativas á polis. Os cidadáns eran os varóns, nacidos en Atenas, cun certo status.

Esta independencia das polis gregas concluirá na época helenística, coa hexemonía de Macedonia e coas conquistas de Alexandre Magno. Este período supón o declive e a desaparición das polis gregas.

Antecedentes Presocráticos: Heráclito, Parménides e Anaxágoras

Os primeiros pensadores preguntáronse polo principio e fundamento do universo. Trataron de atopar mediante o razoamento (lógos) un primeiro principio explicativo e fundamento (arché) da natureza (physis) que dera conta da realidade material, da causa do movemento e da multiplicidade dos seres, sen recorrer aos mitos (mythos).

Este conxunto de cosmólogos, e que Aristóteles chamaba físicos, pasaron á historia da filosofía co nome de presocráticos.

Clasifícanse aos presocráticos en función dos tipos de respostas que deron ao problema do arché: os monistas afirman que o arché era unha realidade única e os pluralistas afirman que o arché era múltiple.

Monistas de Mileto e Pitágoras

As respostas monistas veñen da man dos filósofos de Mileto: Tales, Anaximandro e Anaxímenes (s. IV a.C.). Para Tales o arché é a auga, para Anaximandro o ápeiron e para Anaxímenes o aire.

Posteriormente Pitágoras afirmou que o arché era o número.

Heráclito e Parménides: Movemento vs. Repouso

Centrémonos en Heráclito de Éfeso e en Parménides de Elea. A súa postura pódese resumir na oposición movemento/repouso.

Para Heráclito o arché era o lume, co que quería demostrar que o cosmos é continuo fluír. Por iso a esencia do cosmos é movemento: “todo flúe, nada permanece”. Non hai nada que permaneza. A permanencia é pura aparencia. O movemento do cosmos procede da discordia, baixo a cal existe unha harmonía profunda e racional: o lógos, a lei que goberna o cosmos, unha intelixencia que todo o unifica.

Pola contra Parménides afirma que os seres humanos tentan chegar ao coñecemento da realidade por dúas vías: a da verdade (vía racional) e a da opinión (a través dos sentidos, só atende á multiplicidade e ao movemento, ás apariencias).

O cambio, o movemento non existen. Só existe o ser (aquilo que se fai presente, que sae á luz). Esta é unha nova maneira de entender a physis, non ligada ao concreto e sensible. O punto de partida da súa reflexión é un principio racional: o ser é e o non-ser non é. O único que existe e que pode ser pensado é o ser. O ser é inmutable, eterno, único, continuo, macizo, homoxéneo e esférico.

Heráclito e Parménides amosan dúas teses contraditorias.

Últimos Presocráticos: Pluralistas

Os filósofos inmediatamente posteriores, coñecidos como os últimos presocráticos (Empédocles, Anaxágoras, Demócrito), darán unha solución de tipo pluralista: o arché está constituído por varios elementos, que teñen as características do ser de Parménides.

• Para Empédocles os elementos son catro: auga, aire, terra, lume, que se unen e se separan por acción do Amor e do Odio.
• Para Anaxágoras os elementos son as sementes ou homeomerías, partículas minúsculas e divisibles. Ademais, será o Nous quen imprima a estas partículas un movemento en espiral.
• Os atomistas consideran que os átomos son os elementos constitutivos da realidade. Os átomos están en movemento eterno e ao chocar entre eles dan lugar á multiplicidade do real. Esta é a primeira explicación mecanicista da natureza.

Os Sofistas e Sócrates

Con Sócrates a filosofía grega ábrese a novos horizontes no s. V a.C., xa que cos presocráticos estudábase o arché, os principios da natureza, e con Sócrates e os Sofistas relégase a investigación en beneficio da indagación sobre o ser humano e os seus asuntos.

Os Sofistas

Os Sofistas considerábanse a si mesmos educadores e así viaxaban de cidade en cidade ofrecendo os seus métodos e coñecementos. Posuían a capacidade da oratoria e da retórica e o seu traballo era ensinar aos mozos, futuros cidadáns, a falar en público sobre cuestións políticas e a defender a mellor opción segundo convir, cobrando, o cal era mal visto por Sócrates.

Sócrates

Sócrates, tamén desenvolvía a súa actividade en Atenas, no s. V a.C. Rexeitou participar na vida política da súa cidade, pois así llo indicaba o seu daimon, a súa voz interior. Sócrates non cre saber nada de valor e non cre saber o que non sabe (“só sei que non sei nada”). Por iso é o máis sabio, segundo o oráculo do deus Apolo en Delfos. Foi o primeiro en buscar definicións universais das virtudes morais. Practicou a indución como medio para establecer estas definicións universais. Os argumentos indutivos de Sócrates parten do recoñecemento da súa propia ignorancia. A práctica socrática consiste en facer preguntas (maiéutica). E a ironía é a estratexia utilizada por el nos diálogos para poñer en evidencia a propia ignorancia, nos seus discípulos e naqueles que crían sabelo todo. Sócrates defende que só se pode obrar ben se se coñece o ben (intelectualismo moral): o coñecemento do ben implica facer o ben e quen fai o mal é por ignorancia.

Platón: Vida e Obra

Naceu en Atenas no século V a.C. Platón foi discípulo de Sócrates. Viviu a Guerra do Peloponeso e os conflitos internos da democracia ateniense, e non participou na vida política activa da súa cidade. Fundou unha escola de filosofía en Atenas, a Academia, onde se reunía cos seus discípulos para ensinar filosofía, conversar e compoñer as súas obras, que estaban escritas en forma de diálogo. Morreu en Atenas no século IV a.C.

A maioría da obra de Platón está escrita en forma de diálogo. Podemos distinguir varios períodos:

• Diálogos socráticos, os primeiros, de xuventude, moi próximos á doutrina do seu mestre: Menón.
• Diálogos de madurez, escritos tras fundar a Academia. Xa ten madura a súa teoría principal, a teoría das Ideas: Banquete, República, Fedón e Fedro.
• Diálogos críticos, onde reflexiona sobre a súa propia teoría.
• Últimos diálogos, Timeo, onde explica a súa cosmoloxía e a teoría do Demiurgo.

II. Comprensión

A Teoría Platónica das Ideas: Mundo Sensible e Mundo Intelixible

Platón elabora unha teoría do ser, da realidade, que servirá de fundamento para explicar o mundo físico e o mundo humano e social.

A teoría das Ideas consiste nunha interpretación da realidade segundo a cal existen dous ámbitos do real radicalmente separados:

• O mundo sensible, das cousas finitas, mutables, inintelixibles, particulares, continxentes. A realidade material e física que percibimos a través dos sentidos. Estas realidades ou cousas finitas teñen as características que Heráclito predicaba da physis (natureza).
• O mundo das Ideas ou mundo intelixible, constituído por outro tipo de realidades, as Ideas.

As Ideas non son simples conceptos presentes na mente humana, senón verdadeiras realidades, que posúen as mesmas características do Ser de Parménides: son únicas, inmutables, inxeradas, imperecedeiras, universais, intelixibles, necesarias, transcendentes, esenciais e modelos das cousas sensibles; son substancias.

Están ordenadas xerarquicamente: no cumio están as Ideas de Ben, debaixo as Ideas de Beleza, Xustiza, Unidade e Ser. Por debaixo as Ideas de opostos. Debaixo as Ideas matemáticas e debaixo as Ideas de cousas sensibles. Todo o cosmos, o mundo sensible, ten como fin último a Idea de Ben.

As Ideas son modelos e esencias das cousas sensibles. Isto significa que as cousas participan o seu ser e a súa forma das Ideas, é dicir, toman delas o seu ser e a súa forma. A causa diso, as cousas sensibles imitan ás Ideas. O mundo intelixible é o modelo e arquetipo que imita o mundo sensible. Deste modo, a teoría da participación salva o abismo que existe entre os dous mundos, o que permite a Platón conxugar as posturas cosmolóxicas de Heráclito e Parménides.

Platón ofrece coa súa teoría unha solución conciliadora entre a idea de Parménides dun ente eterno, inmutable, e a concepción de Heráclito acerca do continuo fluír das cousas.

Tamén supón a superación do escepticismo dos sofistas.

Pero no mundo do intelixible non só están as Ideas. Tamén está o Demiurgo, un ser divino que ten a función de artesán e ordenador cósmico.

É unha figura inspirada no Nous de Anaxágoras, unha intelixencia ordenadora. A súa función é ordenar a materia preexistente e caótica, a realidade sensible, tomando como modelo a orde e xerarquía do mundo das Ideas que El contempla.

O Demiurgo é intelixente, bo e feliz. Por iso construíu o cosmos á imaxe das Ideas. Ademais obra cun fin: o Ben. Esta é unha explicación teleolóxica.

Graos de Coñecemento

Segundo os presocráticos o coñecemento das cousas pódelles mostrar o que as cousas realmente son. Os sofistas opinan que só hai opinión, non hai verdades dogmáticas. Sócrates afirma que si é posible o coñecemento das cousas. Así se manifesta tamén Platón: é posible coñecer a verdade, o que as cousas son. Establece unha distinción entre coñecemento sensible e coñecemento intelixible. O problema está en como podemos acceder ao coñecemento do mundo intelixible e Platón propón:

A través da Dialéctica

No libro VI da República, di que os mundos se dividen en diferentes graos de ser que, á súa vez, se corresponden cuns graos de coñecemento. É dicir, establécese un paralelismo entre ontoloxía e epistemoloxía.

• O mundo sensible divídese en imaxes, que poden ser captadas coa eikasía (imaxinación) e cousas, que son captadas a través da pistis (crenza). Platón chama ao coñecemento xeral deste mundo sensible doxa. A doxa é sempre un coñecemento sensible, relativo e variable, posto que o seu obxecto son as realidades sensibles e materiais. Só pode haber ciencia do universal e inmutable que se capta a través da episteme, a verdadeira ciencia.
• O mundo intelixible ou das Ideas subdivídese en obxectos matemáticos, estudados pola dianoia e as Ideas, que son captadas pola noesis. Unha vez que o filósofo alcanzou o mundo das Ideas vai ascendendo ata a Idea de Ben, que fai intelixibles ao resto das Ideas.

Este camiño ascensional dende o múltiple ata o Un, dende as cousas ata as Ideas, é a dialéctica, que coñece as Ideas e as súas relacións xerárquicas. A matemática é unha ciencia preparatoria que vai da unidade dos principios cara o múltiple.

A diferenza entre noesis e dianoia é que a primeira é un tipo superior de coñecemento, consiste na captación racional e inmediata das Ideas. Dá lugar á ciencia dialéctica e á filosofía. A dianoia é un coñecemento racional que vai dun concepto a outro. O seu obxecto son os números, as figuras xeométricas e as demostracións matemáticas e lóxicas.

A través da Reminiscencia

Antes ca alma estivese encarnada nun corpo, permanecía no mundo das Ideas. Cando se encarnou nun corpo, unha especie de veo fixo que non recordase con claridade a súa vida alí. Pero cando percibe obxectos sensibles, acórdase das Ideas das que eses obxectos son copias. Os fenómenos sensibles fan espertar en nós o que xa coñeciamos. Por iso, para Platón coñecer é recordar (anamnesis) o xa aprendido. Esta teoría aparece nos diálogos Menón, Fedón e Fedro. En Menón realiza un curioso experimento, demostrando que con hábiles preguntas (maiéutica socrática) pódense entender e describir complexos teoremas e extraer a verdade que estaba durmida no noso interior. Este experimento proba a preexistencia.

A través do Amor (Eros)

No diálogo Banquete, Platón afirma que o amor é unha tensión, unha forza que todo ser sente cara aquilo do que carece. E todo ser carece de ben, de perfección. Por iso todo ser séntese impulsado cara ao Ben e ao amor. Este impulso leva aos seres do exterior ao interior e do interior ao superior (dialéctica emocional).

A Concepción Política de Platón: Antropoloxía Platónica

Para os presocráticos o tema de atención preferente era a physis. Para Sócrates a filosofía comeza a ocuparse tamén do ser humano. As cuestións que máis lles interesan serán a ética e a política como saberes prácticos que deben estar orientados a conseguir a felicidade do cidadán. Pero como a ética e a política teñen un fundamento antropolóxico, parece lóxico que se comezase por dar unha explicación do ser humano. Así, Platón elaborou primeiro unha teoría antropolóxica como soporte das súas concepcións éticas e políticas.

A súa concepción do ser humano é dualista: concíbeo como un composto de corpo (soma) e alma (psique). Son dúas realidades distintas, unidas temporal e accidentalmente.

Corpo e Alma

• O corpo é unha cárcere da alma. Unha cousa sensible que se xera e se corrompe. É un obstáculo para acadar as Ideas. A misión do ser humano é tratar de purificarse do corpo ao que está encadeada a súa alma, para que esta poida ascender ao seu lugar natural: o mundo das Ideas.
• A alma é inmortal. A súa actividade propia é a contemplación das Ideas. É a verdadeira esencia do ser humano. É da mesma natureza cas Ideas: simple, inmutable e invisible. A alma ten diversas funcións ou capacidades, que Platón expón no mito do carro alado no Fedro:

Partes da Alma

• A alma racional é a que contempla as Ideas, a que coñece e toma decisións. É a parte intelixente, inmortal e semellante ao divino. Localízase no cerebro e a súa misión é conducir, gobernar e dirixir ás outras dúas partes da alma. As súas virtudes son a sabedoría e a prudencia.
• A alma irascible está localizada no peito. É a fonte de paixóns nobres como a valentía, a xustiza... A súa virtude é a fortaleza. É a alma que quere, é mortal.
• A alma concupiscible ou apetitiva é a que ten que ver cos desexos e as paixóns relacionadas co corpo. A súa virtude é a temperanza. É mortal.

A xustiza consiste no equilibrio entre as tres partes: trátase de que cada parte cumpra coa súa función. Nisto consiste a harmonía no individuo, que despois será reflexo da harmonía social.

Platón afirma que a alma é inmortal e para xustificar isto ten diversas probas, entre elas a da reminiscencia: se coñecer é recordar, entón a alma xa estivo en contacto coas ideas no mundo intelixible antes de estar pechada no corpo. Como a alma está pechada no corpo, a tarefa do ser humano será regresar ao seu lugar natural. Para iso é necesario purificarse, facer á alma boa e virtuosa. A purificación pode lograrse por medio da dialéctica, do amor, da morte e da vida virtuosa.

O fin do ser humano é a contemplación do Ben e un dos camiños para lograr isto é a vida virtuosa.

Areté designa un tipo de capacidade, excelencia, mérito... virtude.

Platón falaba de catro virtudes: prudencia, fortaleza, temperanza e xustiza, como equilibrio da alma. Así vemos como a ética ten os seus fundamentos na antropoloxía.

Para Platón a saúde consiste na harmonía, na virtude. E a enfermidade no desequilibrio. Iso é o vicio, a rebeldía dunha parte contra a outra.

Vinculación da Alma á Cidade

Existe unha relación entre antropoloxía e ética e entre ética e política.

A súa teoría política arremete contra o relativismo dos sofistas, que pensaban que a xustiza depende das leis convencionais (nomos) e non das leis naturais (physis), e estas leis convencionais elaborábanse en función do máis forte. Platón propón un modelo aristocrático que pretende ser universalmente válido, porque se funda na orde eterna das Ideas.

O intento de Platón será indicar como ten que organizarse o Estado. Nel inflúe a inxustiza da morte de Sócrates. De aí o seu interese por investigar sobre a xustiza, afirmando que só nun Estado xusto poden as persoas chegar a ser xustas e viceversa. Platón non era só un teórico político, polo que tratou de levar as súas ideas á práctica, aínda que fracasou.

Na súa obra República, Platón leva a cabo unha división das clases sociais paralela ás partes da alma. Alma e Estado teñen a mesma estrutura. Platón distingue as seguintes clases na polis:

• Os produtores. A súa misión é producir os bens necesarios para o Estado. Constitúen a clase inferior. Neles predomina a alma concupiscible.
• Os guerreiros. A súa misión é a defensa da polis, poñer orde nos conflitos internos e a administración e organización da mesma. Neles predomina a alma irascible.
• Os gobernantes, teñen como misión lexislarlle, administrar e velar pola educación e organización da polis. Teñen poder sobre as outras clases. Neles predomina a alma racional. Deben coñecer a dialéctica.

Na cidade non sería posible formar unha sociedade se non existise unha orde ou harmonía entre as clases sociais.

Réximes Políticos

Na última parte da República, Platón fai unha análise dos distintos réximes políticos e establece a relación entre cidadáns e o réxime baixo o que viven. Esta análise reflexa unha das súas grandes obsesións: a construción dunha cidade xusta e feliz na realidade:

• A forma máis perfecta de goberno é a aristocracia. Os gobernantes rexen a cidade segundo a prudencia e a sabedoría; é un único gobernante (monarquía) ou varios homes (aristocracia) os que gobernan pola súa intelixencia, educación e altruísmo. É un goberno baseado na capacidade.
• Pode dexenerar en timocracia. Domina o elemento pasional sobre o racional. Se ambicionan honras, a preeminencia social, obter un cargo.
• Pode dexenerar en oligarquía. Mandan os ricos, sen que os pobres teñan acceso ao poder. Prodúcense dúas grandes clases sociais: os oligarcas e unha masa inmensa de pobres. Os ricos buscan incrementar a súa riqueza e o seu poder.
• O desexo insaciable de riqueza leva á democracia, sistema no que o pobo toma o poder e esténdeo a todos. A cidade énchese de liberdade. Os cargos recaen moitas veces en persoas sen preparación. Acaba en caos.
• Leva á tiranía. É o goberno máis audaz e violento. O tirano goberna para o seu propio beneficio. Suprímese a liberdade, a igualdade e a xustiza. O exceso de liberdade termina en escravitude.

III. Coñecemento Específico: A Influencia de Platón

A teoría de Platón será difundida a través da Academia, a escola científica e filosófica fundada por Platón en Atenas, contraria ao ensino dos sofistas. Un dos alumnos máis destacados de Platón foi Aristóteles, cuxa filosofía pode entenderse como unha matización do seu mestre.

De todas formas, a influencia platónica en Aristóteles fará que dedique parte do seu pensamento á política. Máis tarde, o cristianismo nútrese de varias ideas platónicas: o dualismo corpo-alma e o concepto de Deus como idea de ben supremo. Na Idade Media, Agostiño de Hipona mostra trazos platónicos. Por un lado, o dualismo antropolóxico do home como conxunto de corpo e alma.

E por último, a influencia platónica maniféstase na afirmación agustiniana de que os sentidos non son fonte fiable de coñecemento. Na época moderna, a concepción dualista do home proposta por Descartes está emparentada co dualismo antropolóxico de Platón.

E tamén a súa afirmación de que a razón e coñecemento son innatos ao ser humano. Máis tarde Kant afín a Platón no referente a que define unhas ideas puras da razón similares ás Ideas.

Para finalizar e situándonos na nosa época, non deberiamos esquecer a influencia que as teorías de Platón exercen no cine e recordemos Matrix, O show de Truman, por citar algún exemplo, onde se xoga coa complexidade da realidade e a dificultade do seu coñecemento.