A Fidalguía de Pazo en Galicia: Ascenso Social e Consolidación da Nobreza Rural (Séculos XVI-XVII)

O Ascenso da Fidalguía de Pazo en Galicia: Unha Nobreza Rural Consolidada (Séculos XVI-XVII)

Mosteiros, igrexas parroquiais e pazos no mundo rural reflicten o dominio social dos monxes, dos reitores parroquiais e dos fidalgos. As familias da nobreza que se trasladaron á Corte conservaron en Galicia unha gran capacidade de influencia local (polas rendas que cobraban e pola rede de persoas que nomeaban para administrar señoríos e parroquias). Porén, a súa ausencia física do Reino, habitual desde mediados do século XVI, facilitou que se consolidase a chamada fidalguía de pazo, unha nobreza territorial con características propias.

O proceso de mobilidade social máis importante que tivo lugar en Galicia nos séculos XVI e XVII consistiu precisamente no ascenso da fidalguía, que se afirmou como grupo rendista entre 1550 e 1650/1700.

Orixes e Consolidación do Patrimonio Fidalgo

Unha parte dos compoñentes deste grupo estaba formada por familias pertencentes a liñaxes de orixe medieval, como:

• Os Sarmiento e Soutomaior
• López de Lemos
• Parga
• Valadares
• Caamaño
• e outras.

Estas liñaxes contaban xa no século XV cun patrimonio considerable, pero foi no século XVI cando estableceron os morgados. Estes instrumentos legais foron cruciais para evitar a división dos patrimonios, que a partir de entón se transmitirían completos ao primoxénito, ou en todo caso a un só herdeiro de xeración en xeración, salvo cando faltase descendencia directa, algo que era frecuente.

Novas Familias e a Transformación Social

Tamén foron aparecendo outras familias fundadas por:

• Cregos
• Escribáns
• Militares
• Membros de gobernos municipais
• Comerciantes
• E, en raras ocasións, labregos.

Estas novas elites, por medios diversos (como compras de terras ou a “ganancia” de extensos foros eclesiásticos), convertéronse en rendistas e fundaron morgados. Deste modo, hai pazos que naceron da transformación de antigas “torres” ou edificacións medievais, e outros construídos de nova planta. Todos eles, porén, foron o resultado dun profundo cambio social e político: na paisaxe, o dominio social xa non estaba representado polos castelos.

Recoñecemento e Modo de Vida da Fidalguía

O que está claro é que moitos cregos, escribáns e comerciantes lograron facerse con terras e rendas e logo aseguralas mediante o réxime de morgado. Aínda que non eran fidalgos de orixe, a comunidade rural acabou dando por acreditada esa condición, debido ao seu modo de vida. Á fin de contas, a información para cualificar a nobreza das familias baseábase non tanto en papeis como na declaración de testemuñas.

Pasados moitos anos e consolidados uns patrimonios que sempre se estimaban en rendas forais e de arrendos, xa ninguén lembraba a orixe familiar dos moradores dos pazos que dominaban a paisaxe e proclamaban ben ás claras o triunfo social dos seus donos.

A Base Económica e a Expansión Patrimonial

En todo caso, os fidalgos tiñan en común que vivían de rendas agrarias, pero os ingresos podían variar moito dunha familia a outra, e con eles os modos de vida. A agregación de casas por vía de matrimonio e a herdanza de morgados que quedaran sen sucesor directo cando a liña principal dunha estirpe se extinguía tiveron como consecuencia que diversas familias se enriquecesen dun xeito extraordinario.