Ezagutza Zientifikoa: Jatorria, Metodoak eta Mugak

Ezagutza Zientifikoaren Jatorria

• Gure garaia: Teknikaren aroa.
• Zientzia (scientia) latinezko scire (jakin) aditzetik dator.
• Etimologikoki, “zientzia” eta “jakintza” baliokideak dira.
• Zientzialariek gauzak zergatik gertatzen diren azaltzen dute.
• Zientzia jakintza teorikoa da, teknikoki eta praktikoki erabil daitekeena; jakintza zehatza, sistematikoa eta kritikoa da.
• Mende askotan, ez ziren bereizi zientzia eta filosofia. Mundu grekoan, zientzia = episteme. Platonentzat ezagutza mota gorena zen.
  • Epistemea mundu ulergarriari, betierekoari, aldaezinari buruzko ezagutza zen. (Benetako ezagutza: arrazoimenaren bitartez lortzen dena).
  • Sasi-ezagutza (doxa): zentzuen bitartez lortzen dena.
• Gaur egungo esanahia erabat desberdina da. Naturari behatu eta naturarekin esperimentatzearekin lotuta dago zientzia.
• Errenazimenduan, “iraultza zientifikoa” (XVI-XVII. mendeak) gertatu zen. Filosofia eta zientzia bereiztu ziren, eta zientzia jakin batzuk antolatu, zehaztu eta autonomia lortu zuten (fisika, astronomia, etab.).
• Bere metodoa: metodo zientifikoa. Bi elementu nagusi ditu: esperimentazioa eta matematika.
• Metodoa: grekozko methodos-etik dator (bidea). Helburu bat lortzeko aurrez planifikatu eta bideratutako pentsatzeko edo antzeko modua da.
• Zientzien sailkapen ugari dago. Guk hau aukeratu dugu:
  • Formalak: Logika eta matematika (aritmetika, geometria).
  • Enpirikoak:
    • Naturalak:
      1. Fisikoak: Fisika, Kimika.
      2. Biologikoak: Biologia, Fisiologia.
    • Sozialak: Antropologia, Soziobiologia.

Jakintza Zientifikoaren Metodoak

Zientzia Formalen Metodoa

• Zientzia formalak Logika eta Matematika dira.
• Ez dituzte esperientziaren gertakariak kontuan hartzen, arrazoiketen eta argudiaketen formak baizik.
• Barne koherentzia bilatzen dute.
• Zientzia guztietan dedukzioa eta indukzioa erabiltzen da, baina zientzia formalek nagusiki dedukzioa erabiltzen dute.
• Dedukzioan, premisa batetik beste bat deduzitzen da, ondorio logikoa edo konklusioa lortuz.
• Adibidea: Gizaki guztiak hilkorrak dira. Sokrates gizakia da. (Ondorioa: Sokrates hilkorra da).

Natur Zientzien Metodoa

• Indukzioa nagusitzen da: kasu partikularretatik ondorio orokorrera igarotzen da.
• Natur zientzien egiaztapen metodoari metodo hipotetiko-deduktiboa deitzen zaio (dedukzioa eta indukzioa erabiltzen dituelako).
• Bi indukzio mota:
  • Indukzio osoa: kasu guztiak ezagutzen eta kontuan hartzen dira.
  • Atalkako indukzioa: ez dira aztertzen kasu guztiak. Lortutako ondorioak “probableak” dira.
• Metodo hipotetiko-deduktiboak hiru maila ditu:
  • Enuntziatu protokolarioek enpirikoki egiaztatzeko moduko fenomenoak azaltzen dituzte.
  • Legeak enuntziatu unibertsalak dira, eta fenomeno jakin batzuen portaera edo erlazio erregularrak eta iraunkorrak izaten dituzte aztergai.
  • Teoriak enuntziatu unibertsalak dira, eta horietatik zientzia baten lege guztiak deduzi daitezke.
• Metodo hipotetiko-deduktiboaren urratsak:
  1. Abiapuntua: Behaketa edota esperimentazioaren bidez, argitu ez den arazoren bat aurkitzen da.
  2. Hipotesiaren sorrera: Hipotesi bat edo batzuk sortzen dira behatutako gertakaria edo aurkitutako arazoa argitzeko. Behar-beharrezkoa da irudimena.
  3. Ondorioen dedukzioa: Hipotesiak matematikoki formulatzen dira eta esperientziaren bidez egiaztatzeko moduko ondorioak ateratzen dira gero. Hemen dedukzio sistema erabiltzen da.
  4. Esperimentazioa eta egiaztapena: Esperimentuak egiten dira aipatutako ondorioak egiaztatzeko (ondorioak zuzenak edo okerrak ote diren).
     • Hipotesiak egiazkoak izateko, behatutako gertakariek eta ateratako ondorioek bat etorri behar dute.
     • Gertakariak eta ondorioak bat ez badatoz, hipotesiak gezurrezkoak izango dira.
  5. Lege eta Teoriaren finkapena: Hainbat aldiz eta kasutan egiaztatutako hipotesiak legetzat hartzen dira, hau da, balio orokorra aitortzen zaie. Azkenean, metodo hipotetiko-deduktiboaren bidez finkatutako lege guztiak teoria orokor batean bateratzen dira. (Adibidez: Semmelweis).

Gizarte Zientzien Metodoa

Gizarte zientzietan, subjektua ere aztergaiaren zati da. Ezaugarri nagusiak:

• Ezagutza subjektua ere bada.
• Iragarpen gaitasuna ez da natur zientzietan bezain handia, askatasunagatik.
• Orokortze gaitasuna ez da natur zientzietan bezain handia.
• Ezinezkoa da balorazio neutralik egitea.

Bi metodo nagusi:

• Azalpenean oinarritutakoa: Natur zientzien metodoak erabili behar direla uste du.
• Ulermenean oinarritutakoa: Hermeneutikoa. Hermeneutika literatur, lege eta teologia-testuak interpretatzeko eta ulertzeko teknika da.

Zientziari Buruzko Gogoeta Filosofikoa

• Karl Popperrek kritikatu egin zuen arrazoibide induktiboa.
• Faltsazionismoa: Enuntziatu unibertsalak baztertzeko aski da esperientzietan kontrako kasu bakar bat sortzea; baina enuntziatu unibertsalak onartzeko ez da aski hainbat kasu partikular egiaztatuta geratzea.
• Faltsazionisten arabera, ezagutza zientifikoa “probablea” da, baina ez egiazkoa. (Ikus: Russell, El problema de la inducción).

Ezagutza Zientifikoaren Mugak

• Muga Epistemologikoak:
  • Egia lortzeko aukera (faltsazionismoa).
  • Zientzia gizarte eta kultura jakin batzuetan garatzen da (eboluzio baldintzak).
  • Erabiltzen diren metodoak.

  Horrek ez du esan nahi munduko fenomenoak deskribatzeko, azaltzeko, iragartzeko eta kontrolatzeko baliotasunik ez daukanik.

• Muga Teknologikoak: Zientzia teknologiak baldintzatzen du. Aurrerapen zientifikoak behar dituen datuak teknologia bidez lortzen dira. Teknologia barik, aurrerapena geldituko litzateke.
• Muga Ekonomikoak eta Politikoak: Teknologia garestia da. Interes faltsuak ere badaude, eta industrien eta gobernuen botere ekonomikoen menpe daude. (Ikus: Inventos censurados).
• Arrazoibide Zientifikoaren Irismenaren Mugak: Zientzia ez da jakintza baliotsu bakarra. Zenbait arazo zientziaren alorretik kanpo daude.
• Muga Etikoak: Zenbait aurkikuntza zientifikok nahi ez diren ondorioak ekar ditzakete. Gogoetaren beharra dago. (Ikus: Los caminos del conocimiento. Los límites de la ciencia. Parte 1).