Ezagutza: mailak, interesak, aukerak, ereduak eta irizpideak

6) Ezagutza-mailak

Hiru ezagutza-maila daude:

• Iritzia

  Iritzia: subjektuak zerbaiti buruz duen iritzia da; ez du erabateko ziurtasunik. Ikuspegi objektiboari dagokionez, emandako justifikazioa objektiboki baliozkoa izan daiteke. Ikuspegi subjektiboari dagokionez, subjektuak ez du ausartzen esandakoa ziurtzat jotzen.

• Sinesmena

  Sinesmena: subjektuak erabat ziur dagoenean pentsatzen duena egia dela. Hala ere, guztiek onartuko luketen justifikaziorik ez badago, hori sinesmenaren bidez ezagutzen da.

• Jakintza

  Jakintza: oinarri subjektiboak eta objektiboak dituen iritzia da; beraz, bai justifikazioa eta bai egiazkotasunaren baldintzak betetzen ditu.

7) Ezagutzaren interesak

Ezagutza oro interes jakin batek eragindakoa izan daiteke. Bi dira giza arrazoimenaren interes eragile nagusiak:

• Teorikoa

  Ezagutzaren perfekzio logikoa du helburu; jakintza arrazionala eta kontzeptuala bilatzen du.

• Praktikoa

  Zer egin behar den eta, zuzen jokatuz gero, zer lor daitekeen ulertzea du helburu.

Ezagutzaren interesei buruzko bestelako sailkapena:

• Interes teknikoa

  Zientzia enpiriko-analitikoen oinarria da; metodoak eta neurketak lehenetsiko ditu.

• Interes praktikoa

  Komunikatzeko gai diren izakien arteko komunikazioa eta elkar-ulertzea lortu nahi du.

• Interes emantzipatzailea

  Gizarte zientzien kritikara eta emantzipaziora eramaten gaitu; interes hori egitura sozialak ulertu eta eraldatzera zuzenduta dago.

8) Ezagutzeko aukera

Ezagutza nola lortu daitekeen ulertzeko hainbat jarrera filosofiko daude:

• Dogmatismoa

  Badira ezagutzen dutela ziur dauden pertsonak; jarrera hori horien sineskortasunean oinarritzen da.

• Eszeptizismoa

  Eszeptizismoaren arabera, ezinezkoa izan daiteke ezagutza fidagarriak lortzea, inoiz ez dagoelako nahikoa froga zerbait egiazkotzat jotzeko.

• Subjektibismoa

  Uste du ez dagoela unibertsalki baliozko egien aukerarik; ezagutzak subjektuaren ikuspegitik soilik balio duela defendatzen du.

• Pragmatismoa

  Egiazkoa eta erabilgarria parekatzen ditu: ideien balioa beren eraginkortasun praktikoaren arabera neurtzen du.

• Kritizismoa

  Dogmatismoaren eta eszeptizismoaren artean kokatzen den jarrera kritikoa da; arrazoia eta ebidentzia kontuan hartzen ditu.

• Perspektibismoa

  Errealitatea ezagutu daitekeela uste du, baina beti ikuspegi ezberdinak bateratuz lortu behar dela ezagutzaren hurbilketa egiazkoa.

9) Ezagutza-ereduak

• Errealismoa

  Errealitateak existentzia propia du, subjektuarekin ezinbesteko loturarik gabe. Ezagutzaren alderdi objektiboa azpimarratzen du; horren arabera gauzak diren bezalakoak ezagutu ditzakegu. Aristoteles da eredu honen ordezkari ezagunetako bat.

• Idealismoa

  Idealismoaren arabera, errealitaterik ez dago subjektutik kanpo; existitzen den ziur dakigun gauzarik bakarra pentsatzen ari naizela edo ezagutzen ari naizela da. Ezagutze prozesuan subjektuak garrantzia handia du; ideiak ez dira gauzak beraiek, irudi mentalak baizik.

10) Egia-irizpideak

Egiaren eta faltsuaren artean bereiztea ahalbidetzen duten ezaugarriak eta prozedurak hauen bidez zehazten dira:

• Autoritatea

  Baieztapen bat egiazkotzat hartzen da, gai jakin batean asko dakien pertsona batek horren alde eginez gero.

• Tradizioa

  Denboran zehar egiazkotzat hartu izan dena egiazkotzat jotzen da.

• Pentsamenduaren eta errealitatearen arteko elkarrekikotasuna

  Pentsatzen duguna egiazkoa dela onartzeko, egiaztatzen denean errealitate enpiriko batek baieztatu behar du.

• Koherentzia logikoa

  Irizpide logiko-matematikoa: azalpenen sisteman ezin da kontraesanik egon.

• Erabilgarritasuna

  Azalpen bat egiazkoa izan daiteke, baldin eta guretzat onuragarria eta erabilgarria bada.

• Ebidentzia

  Funtsezko irizpidea da: berehala eztabaidaezintzat hartzen dugun nabarmena eta intuizioz egiazkotzat agertzen dena; hala ere, sarritan arrazoiketen bidez azaldu behar izaten da.