Exploración da Lírica Medieval Galego-Portuguesa e Desafíos Lingüísticos Actuais

Literatura Trobadoresca e Medieval Galego-Portuguesa

Orixe da Cultura Trobadoresca

A cultura trobadoresca ten a súa orixe na **Provenza** ou **Occitania** (actual sur de Francia), nun conxunto de señoríos feudais sen unidade política, pero que compartían unha mesma lingua: o **provenzal** ou **lingua d’oc**. O primeiro trobador foi o **Duque Guillerme IX**.

O Pergamiño Vindel

O **Pergamiño Vindel** contén sete **cantigas de amigo** do xograr galego **Martín Códax**. Seis delas van encabezadas pola melodía coa que se executaban. É a única mostra da música que acompañaba ás cantigas de amigo.

A Transposición da Relación Feudal ao Amor Cortés

No código do **amor cortés**, a relación feudal de vasalaxe transpóñese á relación amorosa. O home convértese en **vasalo** e a muller en **señor**, e a relación entre ambos toma a forma dun pacto de vasalaxe amorosa, rexido por principios semellantes aos feudais.

As Guerras de Sucesión e o seu Impacto en Galicia na Baixa Idade Media

A mediados do **século XIV**, a maioría da nobreza galega apoiou a **Pedro I** no enfrontamento pola coroa co seu irmán **Henrique de Trastámara**, finalmente vencedor na **Batalla de Montiel**. O novo rei entregou títulos e terras galegas do bando derrotado á aristocracia castelá que o apoiara. Será neste instante cando se implante por primeira vez o idioma castelán na sociedade galega e comece a configurarse unha situación de **diglosia**.

No **século XV**, á morte de **Henrique IV**, unha parte desa nobreza e Portugal apoiaron a **Dona Xoana**, filla do rei, mentres que outros nobres e o arcebispo **Alonso II de Fonseca** optaron pola irmá do monarca, a futura **Isabel a Católica**. As tropas desta última ocuparon Galicia e someteron a nobreza disidente.

Características da Finda

A **finda** é un grupo de versos, en número menor á estrofa, que se sitúa no remate da cantiga para completar ou reafirmar o sentido da composición. Se a cantiga era de refrán, a finda repetía as súas rimas; se era de mestría, repetía as súas rimas da estrofa que a precedía.

Ciclo Temático da Sátira Literaria nas Cantigas de Burla

Nas **cantigas de burla**, distinguimos tres ciclos temáticos:

• Os **enfrontamentos entre xograres e trobadores**, ao reclamaren os primeiros o rol de compositores que estaba reservado aos segundos. Neste ciclo destacan as burlas contra determinados xograres, como o célebre **Lourenço**, pola súa patente falta de pericia.
• As **parodias do código do amor cortés**, en que se ridiculizaban a linguaxe e os motivos temáticos (louvanza da beleza da dama, morte por amor, secretismo, etc.) típicos das cantigas de amor.
• O **ciclo das "amas e tecedeiras"**, composto por un nutrido grupo de poemas motivados polo antollo do nobre portugués **Johan Cares Coelho** de dirixir unha cantiga de amor a unha ama de cría. Esta grave alteración do código do amor cortés provocou a burla de varios trobadores.

A Prosa Tabeliónica

A **prosa tabeliónica** son escritos de índole diversa, pero sempre elaborados con fins utilitarios, como:

• Ordenamentos legais
• Regulamentos de confrarías e gremios
• Diversos tipos de escritos notariais
• Manuais ou tratados para aprender oficios ou actividades
• Libros de contabilidade

Dous títulos desta tipoloxía son: *Regra da Confraría de Santa Tegra de Guarda* e *Arte de Trovar* (presente no Cancioneiro da Biblioteca Nacional).

Razóns para a Confección das Cantigas de Santa María por Afonso X

As razóns que levaron a **Afonso X** a impulsar a confección das **Cantigas de Santa María** son:

• **Motivación de índole relixiosa**: a devoción sincera do rei cara á figura da Virxe e o afán de contribuír a fomentar o culto á Virxe.
• **Motivacións de índole política**: para restarlle influencia, riqueza e poder a **Santiago de Compostela**, ao desviar aos peregrinos xacobeos cara aos santuarios marianos doutras zonas da Península.
• **Reforzar a ideoloxía e o modelo social feudal-cristián** na Península fronte a mouros e xudeus.
• **Prestixiar a corte castelá** como centro cultural.
• **Soster a candidatura de Afonso X a Emperador do Sacro Imperio**.

Comentario da Cantiga "Mia Irmana Fremosa"

Análise Temática e Estrutural

A composición que a continuación imos comentar é unha **cantiga de amigo**. O que nolo indica de maneira clara é a aparición da palabra "**amigo**" ao longo do poema. A temática é amorosa e a voz lírica é dunha muller, porén, o obxecto lírico é un namorado. Este tipo de cantiga é de orixe autóctona e unha das mostras máis importantes da nosa literatura medieval en **galego-portugués** durante os **séculos XIII e XIV**.

No seu contido, unha moza namorada invita á súa irmá e á súa nai a visitar a igrexa de Vigo e mirar alí as ondas do mar embravecido porque o amigo se foi e van esperar alí a que volva. En canto a ese mar embravecido, fainos sospeitar que o amigo non vai chegar. A moza quere que a nai a acompañe para protexela no caso de que el non chegue. Concluíndo, o tema desta cantiga é a **ausencia do amigo**.

Pertence ao subxénero das **mariñas** ou **barcarolas** porque contén ambientación mariña e refírese en varias ocasións ao mar e ás ondas. Por outra parte, a natureza desempeña un papel importante e está representada no mar, que simboliza a **paixón amorosa**.

A cantiga está composta por catro **cobras dísticas** (dous versos cada unha). Estes son de once sílabas e a rima é **femia**. Esta composición é unha **cantiga de refrán**, xa que se repite o último verso despois de cada unha das estrofas: "*e miraremo las ondas*". O trobador emprega o **leixaprén**, que consiste en repetir o segundo verso da primeira estrofa co primeiro verso da terceira estrofa, e o segundo verso da segunda estrofa co primeiro verso da cuarta. Tamén aparece o **paralelismo**, alternando entre sinónimos: *mar salido* / *mar levado*; *amigo* / *amado*.

Conclusión

Como conclusión, pódese dicir que neste poema se presentan todas as características xerais da **cantiga de amigo** e, aínda que aparentemente é un texto moi simple, o trobador demostra as súas capacidades poéticas a través do emprego do **paralelismo**, **leixaprén** e a **rima alterna**.

Análise dun Fragmento Clásico: Aquiles

Protagonista e Suceso

O protagonista é **Aquiles**, o heroe grego da *Ilíada* de Homero. No texto, está chorando pola morte do seu amigo **Patroclo**, quen foi asasinado por **Heitor**, o príncipe troiano. Aquiles sente unha profunda dor e culpabilidade porque foi quen o enviou á batalla sen acompañalo.

A Promesa de Vinganza

Aquiles promete vingar a morte de Patroclo, matando a Heitor. Expresa que non terá ledicia nin pracer ata que cumpra a súa vinganza, e di que se atopase a Heitor, a loita entre ambos resultaría na morte dun deles.

Ciclo da Prosa Literaria Medieval

Correspóndese co **ciclo clásico ou troiano**, xa que ofrece unha visión de fantasía do mundo clásico con motivos presentes na ideoloxía medieval.

Recursos Estilísticos e Tipoloxía de Cantigas

Recursos de Repetición

O recurso máis empregado é o **paralelismo**, que se dá no primeiro verso da primeira estrofa co primeiro verso da segunda estrofa, o segundo verso da primeira estrofa co segundo verso da segunda estrofa, e así sucesivamente. Tamén podemos atopar outro recurso estilístico chamado **leixaprén**.

Tipo de Cantiga (Contido e Ambientación)

É unha **cantiga de amigo** na que unha voz feminina expresa sentimentos de amor, soidade ou desesperación mentres espera polo seu amado “amigo”. O eu poético é unha muller que agarda a chegada do seu amigo e expresa angustia pola incerteza da súa chegada. O **mar** é un elemento central da ambientación, característico das **cantigas de amigo mariñas**, onde o mar representa o perigo. O uso de repeticións e paralelismo é típico deste xénero.

Prosa Haxiográfica e Cantigas Narrativas

Clasificación da Prosa

O fragmento pertence á **prosa haxiográfica medieval**, propia da Idade Media e centrada en narrar milagres de santos ou intervencións divinas. O texto relata a historia de **Bernaldo**, un home encarcerado polos seus inimigos que implora a axuda do apóstolo **Santiago**. Este aparece milagrosamente e salva a Bernaldo, demostrando o seu poder e a súa capacidade de intervir no mundo humano. A obra da que procede o texto, *Milagres de Santiago*, forma parte da tradición literaria medieval relixiosa.

Similitudes coas Cantigas Narrativas de Santa María

O fragmento comparte varias características coas **cantigas narrativas dedicadas á Virxe María**:

• **Estrutura narrativa milagreira**: ambos textos contan un milagre protagonizado por un santo, quen intervén para salvar un devoto en situación de perigo.
• **Intercesión do santo**: o protagonista, neste caso Bernaldo, invoca a Santiago para que o axude, do mesmo xeito que nas cantigas os personaxes suplican á Virxe para obter a súa protección ou salvación.
• **Liberación sobrenatural**: no relato, Santiago libera a Bernaldo das cadeas e permítelle escapar ileso dunha gran altura, mentres que nas Cantigas de Santa María a Virxe tamén realiza curacións, salvacións de prisioneiros ou axudas milagrosas.
• **Estilo e linguaxe**: o texto está escrito nunha lingua próxima ao **galego-portugués**, igual que as Cantigas de Santa María. Ademais, emprega unha linguaxe solemne e relixiosa con referencias á "**graza de Deus**" e á "**merce**" do santo.
• **Difusión e función relixiosa**: ambos textos tiñan unha clara función de difusión da fe, reforzando a devoción popular a través da narración de milagres que demostraban o poder dos santos.

En resumo, o relato de *Milagres de Santiago* e as **Cantigas de Santa María** comparten a temática dos milagres, a intervención divina, o uso do galego-portugués e a intención de promover a devoción relixiosa.

Prexuízos Lingüísticos sobre o Galego

O Galego: Máis ca Poesía

A viñeta presenta un **prexuízo lingüístico** sobre o galego, concretamente a idea de que esta lingua só serve para a poesía e non para outras áreas de coñecemento. Isto reflicte un **estereotipo** que menospreza a utilidade e a riqueza do galego, coma se non fose válido para disciplinas científicas, técnicas ou académicas.

Este prexuízo lingüístico pode ser rebatido con varios argumentos:

• En primeiro lugar, o galego é unha lingua plenamente funcional en todos os ámbitos, empregada en textos legais, científicos e administrativos. Existen manuais de matemáticas, física ou medicina escritos en galego, o que demostra a súa capacidade para expresar conceptos complexos.
• En segundo lugar, a literatura galega abrangue moitos máis xéneros que a poesía, incluíndo novela, ensaio e teatro.
• Ademais, esta visión reducionista forma parte do proceso de **minorización lingüística** que desvaloriza o galego en comparación co castelán, cando en realidade todas as linguas teñen a mesma capacidade expresiva.

Polo tanto, a afirmación da viñeta non ten fundamento, xa que o galego é unha lingua válida para calquera uso e contexto, como calquera outra lingua do mundo.

Análise de Prexuízos Comúns sobre o Galego

A continuación, analízanse as seguintes afirmacións para determinar se constitúen **prexuízos contra o galego** e por que:

• **a) Os neofalantes póñense a falar galego por moda e non teñen verdadeiro interese pola lingua.**
  Este é un **prexuízo social**, que implica que quen aprende galego como segunda lingua o fai por motivos superficiais, cando en realidade moitos **neofalantes** adoptan a lingua por convicción persoal, interese cultural ou para exercer un dereito lingüístico.
• **b) As persoas que usan o galego en todos os contextos son nacionalistas ou radicais.**
  Este é un **prexuízo sociopolítico**. As linguas non pertencen a ideoloxías políticas; o galego é un patrimonio cultural e lingüístico de Galicia, e falalo en todos os ámbitos non implica ter unha determinada posición política.
• **c) O galego estándar é un invento, mentres que o castelán estándar é natural.**
  Este é un **prexuízo lingüístico**. Todas as linguas son resultado dunha planificación lingüística, incluído o castelán. O **galego estándar** baséase en criterios científicos e lingüísticos para garantir a súa normativización e a súa funcionalidade.
• **d) O bo galego non ten gheada nin seseo, que son pronunciacións brutas.**
  Este é un **prexuízo estético**. A **gheada** e o **seseo** son trazos fonéticos propios das variedades do galego e teñen o mesmo valor que outras pronunciacións.
• **e) O galego popular non ten regras, non é unha lingua, senón un chapurreado desordenado.**
  Este é un **prexuízo estético**. O **galego popular** segue normas gramaticais e estruturais propias. O feito de que existan diferentes variantes non significa que sexa un “chapurreado”, senón que reflicte a diversidade interna de calquera lingua.

Elementos Temáticos da Cantiga de Amor

Análise Temática

A **cantiga de amor** pertence á **lírica galego-portuguesa** e presenta características específicas, entre elas: o **amor cortés**, a **idealización da dama**, o **sufrimento do namorado** e a **imposibilidade do amor correspondido**. No poema de **Bernal de Bonaval** pódense identificar os seguintes elementos temáticos:

• **Amor como servidume**: o poeta refírese á súa amada como “señor”, mostrando a relación de vasalaxe típica do amor cortés.
  Ex: “*A dona que eu am’e tenho por señor*”.
• **O sufrimento por amor**: o eu lírico expresa un padecemento extremo pola indiferenza da amada.
  Ex: “*A que ten’eu por lume destes ollos meus e por que choran senpr’*”.
• **Desexo de morte ante o desamor**: o poeta prefire morrer antes que seguir sufrindo pola falta de correspondencia. Esta **hipérbole** é frecuente na cantiga de amor.
  Ex: “*Se non, dádemi a monte*” (refrán repetido ao longo do poema).
• **Idealización da muller**: a amada é descrita como a máis fermosa de todas, reforzando a súa superioridade e inalcanzabilidade.
  Ex: “*Essa que vós fezestes mellor parecer de quantas sei*”.
• **A imposibilidade do amor**: o poeta recoñece que a amada non lle corresponde e que non pode nin falar con ela.
  Ex: “*Ai Deus!, que mia fezestes máis ca min amar, mostrademi a u passa con ela falar*”.