Evolución y Estructura del Urbanismo Español: De la Ciudad Preindustrial a la Dispersión Contemporánea

Proceso de Urbanización

A cidade actual é o resultado dun proceso de urbanización ou concentración progresiva de poboación na cidade, das actividades económicas e da función directora dun espazo máis amplo que a propia área urbana, coa difusión e influencia cara ese contorno.

A Cidade Preindustrial (Desde as orixes ata mediados do século XIX)

Estes núcleos presentan unha taxa de urbanización modesta, pois menos do 10% da poboación vivía en cidades, sendo a maioría delas núcleos de arredor de 5.000-10.000 habitantes. As funcións ou factores principais eran as estratéxico-militares, político-administrativas, económicas (centros de intercambio comercial) e relixiosas.

Na actualidade, corresponde á parte da cidade que denominamos casco histórico. É o resultado da herdanza de distintas etapas históricas polo que o seu trazado é irregular e moi heteroxéneo.

No proceso de urbanización español pódense diferenciar varias épocas:

a) A Antigüidade (Primeiro milenio a.C. - Caída do Imperio Romano)

• Xorden os primeiros núcleos vinculados coa colonización fenicia e grega (factorías comerciais como Cádiz ou Ampurias).
• A romanización (desde o século III a.C.) consolidou unha rede urbana máis densa e xerarquizada, unida por calzadas. Salientaban Emerita Augusta (Mérida), Toletum (Toledo), Tarraco (Tarragona).
• As cidades romanas adoitaban ter unha estrutura ortogonal e dispoñían de infraestruturas como calzadas pavimentadas, construcións de auga potable, canalizacións de augas residuais e teatros.

b) Idade Media (Tras a caída romana ata o século XI)

• O mundo urbano entra en declive, evolucionando de maneira distinta no norte cristián e no sur musulmán.
• No mundo islámico, a cidade era o centro da actividade económica, alterando profundamente os planos anteriores (Sevilla, Córdoba, Granada, Toledo ou Málaga) ou dando lugar a novas cidades (Almería, Murcia e Madrid).
• No Norte peninsular cristián, as cidades comezaron a gañar poboación a partir do século XI, situadas en cruces de camiños ou portos (Burgos, Salamanca, Valladolid, Zaragoza e Barcelona, con 7.000 a 15.000 habitantes). O crecemento debíase á especialización artesá (Valencia), actividades comerciais (Barcelona) ou universidades (Salamanca).

c) A Idade Moderna (Séculos XV - XVIII)

• Andalucía continuou sendo unha das zonas máis urbanizadas (Cádiz, Sevilla e Córdoba superaban os 20.000 habitantes) pola herdanza andalusí, a produtividade agrícola e o comercio con América.
• En 1561, Filipe II establece a capital en Madrid. Outras cidades destacadas eran Burgos (comercio do Norte), Valladolid e Cáceres (nobreza castelá), Medina del Campo (comercio da la) e Salamanca/Alcalá de Henares (sedes universitarias).
• A finais do século XVII, o crecemento concéntrase na costa mediterránea, mentres as cidades castelás perden poboación.
• No século XVIII, coas ideas ilustradas, búscase a uniformidade e a monumentalidade, creándose xardíns, paseos e barrios de construción homoxénea.

A Cidade Industrial: do século XIX ata 1975

Aparece a produción industrial (uso de máquinas, proletariado e fábricas), o que supuxo un notable impacto arquitectónico e urbanístico. A necesidade de man de obra xerou un éxodo rural cara as cidades industriais (fábricas téxtiles en Cataluña, siderúrxica en Bilbao).

A división provincial de 1833 (Javier de Burgos) concentrou funcións político-administrativas nas capitais, alterando a xerarquía urbana.

As cidades sufriron unha rápida expansión, o que levou á destrución das murallas e ao desenvolvemento dos ensanches planificados. Tamén se abriron novas avenidas para renovar a trama urbana e asegurar o control social.

A burguesía e o proletariado quedaron separados espacialmente, vivindo en barrios afastados con distintos niveis de infraestruturas e servizos.

Ao longo do século XX, a expansión continuou debido ao éxodo rural (acelerado nos anos 50 e desbordado a partir de 1959). Cidades como Madrid, Barcelona e Bilbao viron agravados os desequilibrios espaciais. A periferia creceu de xeito anárquico, con bloques de vivendas de baixa calidade e a aparición de extensos barrios de chabolísticos nas zonas máis degradadas.

A Cidade Posindustrial: de 1975 á actualidade

Os factores de urbanización cambian: a industria perde peso e as actividades terciarias gañan importancia, especialmente os servizos avanzados nas grandes cidades. Nas rexións turísticas predomina un terciario de baixa cualificación.

O crecemento da cidade central superou os límites municipais, constituíndo a metrópole e a súa área de expansión, a área metropolitana. Difundiuse o uso de transportes rápidos (metro e automóbil).

Xurdiron barrios residenciais, polígonos industriais e zonas comerciais na periferia. Isto deu lugar ao concepto de cidade difusa ou dispersa, caracterizada pola especialización funcional e a extensión horizontal en áreas especializadas.

Estrutura Urbana

A estrutura urbana é a organización da cidade en diferentes áreas caracterizadas pola súa morfoloxía e funcións. A cidade española actual presenta unha estrutura complexa.

A Cidade Preindustrial: O Casco Antigo e as súas Posteriores Modificacións

Comprende a parte urbanizada desde a orixe ata mediados do século XIX. Xeralmente é identificable coa herdanza medieval, aínda que inclúe elementos renacentistas, barrocos e reformas dos séculos XVIII e XIX.

As cidades medievais presentan características comúns:

• Presenza da muralla.
• Plano irregular cunha trama pechada.
• Edificación unifamiliar de baixa altura con usos do solo variados.

Nas cidades musulmanas, o plano era un auténtico labirinto de rúas estreitas. Existía a medina (centro principal) e os arrabaldes (poboación agrupada por oficios). Este trazado anárquico mantense en barrios como o Albaicín de Granada ou Toledo.

As cidades cristiáns tiñan murallas de trazado circular, rúas sinuosas e un plano desordenado con tendencia radiocéntrica. Co crecemento, creáronse arrabaldes fóra do recinto amurallado.

Na Idade Moderna, fundáronse barrios de plano regular (ex: Santa Fe de Granada) e aparece a praza maior de plano cuadrangular.

Nos séculos XVIII e XIX, buscouse o embelecemento coa apertura de rúas amplas, parques e xardíns, o que implicou o derribo de infraestruturas previas.

As modificacións urbanísticas posteriores foron:

1. Derribo das murallas (excepto en Ávila, Lugo...), abrindo rúas ou roldas no perímetro.
2. Novo aliñamento de rúas e prazas para facilitar a circulación rodada.
3. Densificación da trama na época industrial.
4. Creación de grandes vías para conectar o casco antigo cos ensanches e a estación ferroviaria.
5. Renovación e modernización a partir dos anos sesenta, que destruíu sectores do casco antigo.

Revitalización dos Centros Históricos

A partir da segunda metade do século XX, os centros sufriron deterioración e abandono, envellecemento e empobrecemento, mentres a actividade económica se desprazaba aos ensanches.

As tendencias de deterioro foron compensadas por procesos de revitalización:

• Políticas públicas de conservación: Investimento na rehabilitación de espazos públicos e novo uso de monumentos.
• Desenvolvemento do turismo cultural: Potenciou a restauración de edificios e a peonalización de rúas.
• Cambio de actitude: O centro comeza a verse como espazo de oportunidades, atraendo poboación nova e de maior renda, proceso coñecido como xentrificación.

A pesar diso, subsisten problemas de marxinación social nalgúns barrios con poboación envellecida e baixa renda.

A Cidade Industrial: O Ensanche Burgués, Barrios Obreiros e Industriais e Barrios Axardinados

A industria provocou intensos movementos migratorios do rural. Inicialmente, o crecemento foi caótico, asentándose a poboación rural preto das fábricas. Isto impulsou a necesidade de planificación urbana, centrada nos proxectos de ensanche no século XIX.

O atraso industrial en España permitiu que o crecemento demográfico se absorbise aumentando a altura dos edificios, o que causou altas densidades nos cascos antigos, pero permitiu unha planificación dos ensanches con maior calidade urbanística.

1 O Ensanche Burgués

Os ensanches do século XIX concibíronse como sectores totalmente novos. Destacan os plans de Barcelona (Plan Cerdà) e Madrid (Plan Carlos María de Castro para o Barrio de Salamanca), ambos aprobados en 1860.

Características dos ensanches:

• Trazado xeométrico (ortogonal ou radial).
• Rúas anchas e regulares, con trama de baixa densidade.
• Quinteiros abertos e amplos espazos axardinados.

Estaban destinados ás clases burguesas, sen resolver os problemas de vivenda das clases traballadoras.

O Plan Cerdà en Barcelona adoptou un plano en cuadrícula (ortogonal), introducindo a novidade das esquinas en chaflán (transformando o cadrado en octogonal) para facilitar a visualización do tráfico rodado. Cerdá tamén proxectou amplas rúas e oito parques públicos, influído polas ideas hixienistas sobre a importancia do aire e o sol.

Desde os anos sesenta, o proxecto de Cerdá modificouse debido ao alto valor do solo, permitindo maior edificación en altura e densificando a trama ao pechar os quinteiros.

2 Barrios Obreiros e Industriais

Os suburbios foron unha consecuencia negativa da industrialización. A finais do século XIX e principios do XX xurdiron barrios marxinais e desorganizados xunto ás vías de acceso e núcleos fabrís.

Presentaban:

• Trama pechada e densa.
• Edificios de vivendas de escasa dimensión e calidade.
• Mestura de usos residencial e industrial, resultando nunha baixa calidade urbanística.

Exemplos son os suburbios de Madrid (Vallecas, Tetuán) e a anexión de pobos a Barcelona (Sants, Gracia).

Actualmente, estas áreas sufriron remodelación: as zonas industriais foron baleiradas e ocupadas por usos terciarios ou residenciais de clase media-alta. As antigas áreas residenciais foron revalorizadas nos sectores máis accesibles, mentres que as máis desorganizadas manteñen a degradación.

3 Barrios Axardinados

Os barrios-xardín ou cidade xardín xurdiron a finais do século XIX e principios do XX, baseados en ideas naturalistas e hixienistas, buscando superar a dualidade campo-cidade.

Tivo importancia a Lei de Casas Baratas de 1911, inspirada en colonias obreiras inglesas. Este modelo, pensado para a clase obreira, foi progresivamente ocupado polas clases medias-altas.

Hoxe, estes barrios presentan unha certa terciarización (clínicas, centros educativos, ximnasios).

A Cidade Lineal de Arturo Soria

Deseñada para descentralizar a aglomeración madrileña, consistía nun gran anel concéntrico ao redor dunha rúa principal de 40 metros de anchura, cun eixe de transporte que unía núcleos periféricos (Chamartín e Vicálvaro).

Os elementos fundamentais eran:

1. Presenza de zonas verdes (vivendas unifamiliares con xardín).
2. Mellora da conexión do transporte colectivo.
3. Superación da segregación social (variedade de prezo nas vivendas).

As dificultades financeiras limitaron a realización a uns 5 km. Actualmente, moitas vivendas unifamiliares foron substituídas por bloques de pisos e comercios. A idea foi recollida posteriormente polo urbanismo soviético e británico (new towns).

A Periferia Urbana e as súas Transformacións Recentes (Desde 1950 á actualidade)

A periferia é a franxa externa da cidade correspondente ao crecemento desde 1950, marcado pola chegada masiva do éxodo rural nos anos sesenta.

1 Barrios Residenciais e Industriais na Periferia

Xunto ás áreas residenciais xorden áreas industriais (polígonos ben planificados ou áreas desorganizadas ao longo das estradas).

Na actualidade, atópanse barrios residenciais de distinta tipoloxía:

• Barrios marxinais de infravivendas ou chabolas (ex: Pozo del Tío Raimundo en Madrid).
• Barrios de vivendas de promoción oficial (ex: Vista Alegre en Santiago).
• Barrios sen planificar con crecemento en “mancha de aceite” (Castiñeiriño en Santiago).
• Polígonos de vivenda de promoción pública e privada (bloques de pisos con trama aberta, poucos equipamentos e escasas zonas verdes).
• Áreas de vivendas unifamiliares (chalés).

2 Transformacións Recentes (A partir dos anos oitenta)

O auxe do transporte impulsou novas propostas:

• O quinteiro pechado con bloques de vivenda de trama aberta e instalacións privadas ou públicas.
• Áreas de vivendas unifamiliares (urbanizacións) na periferia.
• Creación de polígonos industriais xunto con parques tecnolóxicos ou empresariais.
• Áreas de equipamento descentralizadas (grandes superficies comerciais, centros educativos e sanitarios na periferia).

Estes cambios dan lugar á cidade difusa ou dispersa, estendida horizontalmente e separada en áreas especializadas e monofuncionais (zonas residenciais, industriais, comerciais, lecer, ensino).

A dispersión urbana implica:

• Aceleración na ocupación do solo (alto consumo de solo).
• Aumento da mobilidade individual (viaxes pendulares diarias aumentan en número e distancia, abarcando a escala rexional metropolitana).

O modelo de cidade difusa é ecoloxicamente custoso (consume territorio, gran dependencia do automóbil, custo enerxético e emisións nocivas).

As alternativas actuais inclúen o retorno á cidade compacta con zonas verdes, a rehabilitación de espazos degradados ou o aumento da densidade da cidade difusa baixo control urbanístico.

Aglomeracións Urbanas

Desde finais do século XX, o tecido urbano español densificouse, conectando núcleos de poboación e creando aglomeracións urbanas.

1 Áreas Metropolitanas

Chámase área metropolitana á gran extensión urbana que rodea unha cidade importante e abarca varios municipios con importantes relacións económicas e sociais (destacan Madrid, Barcelona, Valencia, Bilbao, Zaragoza, Sevilla).

As áreas metropolitanas presentan as seguintes características:

• Existencia dunha cidade central grande.
• Cidades satélites nos concellos limítrofes.
• Movementos pendulares dos traballadores.
• Sistema de transporte e comunicacións moi desenvolvido.
• Estilo de vida urbano, predominio de poboación nova e variedade social.

2 Outros Tipos de Aglomeracións

• Conurbación: Fusión de dúas ou máis cidades de tamaño similar que medran en paralelo mantendo a independencia administrativa (ex: San Sebastián de los Reyes e Alcobendas). Poden formar un continuo de tendencia lineal (Tarragona-Reus).
• Rexión Urbana: Área urbana descontinua, nebulosa de cidades dispersas pero con forte densidade de espazos urbanos (ex: a “T” asturiana: Avilés-Xixón-Oviedo).
• Megalópole: Continuo urbano a escala suprarrexional, constituído por diversos elementos urbanos (ex: o eixe Mediterráneo, que inclúe as áreas metropolitanas de Barcelona, Valencia e Alacante).

O Sistema Urbano Español

Un sistema urbano é un conxunto de cidades que establecen unha xerarquía segundo habitantes, funcións e área de influencia (local, rexional, nacional ou mundial).

O sistema español vese vertebrado sobre quince aglomeracións urbanas que superan os 500.000 habitantes. Considérase un sistema bipolar:

1. Madrid (primeiro posto).
2. Barcelona (segundo posto).

No resto do territorio, hai cinco aglomeracións que superan os 800.000 habitantes (Valencia, Sevilla, Bilbao, Ciudad Ástur e Málaga) e outras nove que superan os 500.000. Por baixo, hai un elevado número de cidades entre 250.000 e 100.000 habitantes, froito da descentralización urbana.

Xerarquía Urbana (Concellos de máis de 10.000 habitantes)

As cidades maiores concentran máis funcións e de maior rango. A xerarquización baséase nas funcións desempeñadas:

1 Metrópoles Nacionais

É o primeiro nivel xerárquico, incluíndo Madrid e Barcelona. Exercen influencia sobre todo o territorio nacional e están vencelladas a metrópoles mundiais. Teñen funcións moi diversificadas, son sede das principais institucións públicas (culturais, políticas, económicas) e enclaves de decisións empresariais nacionais e internacionais. O seu tamaño pode xerar problemas como a conxestión do transporte.

2 Metrópoles Rexionais

Representadas por cinco aglomeracións (Valencia, Sevilla, Bilbao, Málaga e Zaragoza), cunha poboación entre 1.000.000 e 500.000 habitantes. Están ben comunicadas, con funcións diversificadas e servizos especializados. A súa área de influencia abarca unha extensa rexión e manteñen forte ligazón coas metrópoles globais ou nacionais.

3 Metrópoles Subrexionais

Pequenas áreas metropolitanas como Vigo, A Coruña, Oviedo, Valladolid, Alacante... Teñen entre 500.000 e 250.000 habitantes. Posúen funcións diversificadas e servizos especializados, pero a súa área de influencia é menor. Mantéñen fluxos intensos coa correspondente metrópole rexional (ex: Alacante e Murcia respecto a Valencia).

4 Cidades Medias

Teñen entre 250.000 e 50.000 habitantes. Destacan as funcións comerciais e de servizos de ámbito provincial, aínda que algunhas teñan especialización (industrial como Avilés, portuaria como Alxeciras, administrativa como Santiago).

5 Capitais Comarcais

Núcleos entre 50.000 e 10.000 habitantes. Presentan servizos básicos que organizan un territorio de reducida extensión (Monforte, Ponferrada, Miranda del Ebro).

Os Eixes Urbanos

O sistema urbano español cobre o territorio de maneira irregular, con fortes contrastes entre centro e periferia. As cidades concéntranse xeralmente ao longo de eixes, mentres que noutras zonas se observan baleiros urbanos.

O modelo é semianular: un anel de cidades sobre a periferia peninsular, centrado en Madrid, rodeado dun espazo central pouco urbanizado. A razón principal é económica, xa que as funcións son máis abundantes nas zonas litorais e prelitorais.

Madrid, pola súa centralidade e papel de capital, é o núcleo urbano máis grande, cun carácter multifuncional terciario. É polo de atracción de cidades próximas (Ávila, Segovia, Toledo, Guadalaxara) e está integrada no sistema urbano europeo.

A rede urbana española vese vertebrada por eixes periféricos dispostos ao redor de Madrid, onde predominan as pequenas e medianas cidades.

1 Eixe Atlántico Galego

É un subsistema policéntrico, onde a capital autonómica se sitúa entre as dúas metrópoles rexionais (A Coruña e Vigo). As cidades principais sitúanse ao longo do eixo atlántico (de Ferrol a Vigo), prolongándose cara o interior (Lugo e Ourense).

2 Eixe Cantábrico

É un eixe descontinuo con grandes aglomeracións como Bilbao e o triángulo Oviedo, Xixón e Avilés. A reconversión industrial fixo que perdese importancia.

Subsistema Asturiano

Focalizado no triángulo asturiano. Oviedo é a metrópole rexional (centro administrativo e de servizos), mentres que Xixón e Avilés son cidades industriais e portuarias. A súa influencia esténdese ata León.

Subsistema Vasco

Centrado en Bilbao, cobre Euskadi e esténdese por Pamplona, Logroño, Burgos e Santander. Presenta unha intensa rede de fluxos debido ás infraestruturas viarias e relaciónase co subsistema aragonés a través do Val do Ebro.

3 Eixe Mediterráneo Oriental ou Corredor Mediterráneo

Constitúe o eixo urbano máis importante de España, conectando con Francia. Esténdese de Girona a Cartaxena, incluíndo as metrópoles de Barcelona e Valencia. A rede de transportes, a industria e o turismo fixeron que o litoral sexa practicamente urbano.

Subsistema Catalán

Rexido pola cidade de Barcelona, actuando as outras capitais como centros subrexionais. As autoestradas do Mediterráneo e do Ebro aseguran a conexión litoral con eixos de penetración cara o interior.

Subsistema Valenciano-Levantino

A influencia de Valencia desborda a comunidade, alcanzando Albacete e Murcia. Conta con metrópoles subrexionais (Murcia) e cidades medias (Castellón). A autoestrada do Mediterráneo é o eixo vertebrador.

4 Eixe do Val do Ebro

Forma un corredor que une o eixe cantábrico co mediterráneo. A cidade principal é Zaragoza, que enlaza con Logroño e o sur de Navarra. É un eixe novo e dinámico, equilibrado entre industria e servizos.

5 Eixe Andaluz

É un subsistema complexo:

• Andalucía occidental: Sevilla exerce como gran metrópole rexional, con influencia ata Badaxoz.
• Andalucía oriental: Destaca a influencia de Málaga e Granada.

Estrutúrase sobre dous eixos:

O Eixe Litoral

Desde Almería ata Huelva, especializado en turismo, comercio e agricultura tecnificada.

O Eixe do Guadalquivir

Desde a costa atlántica ata Xaén. É un eixe descontinuo e menos dinámico, relacionado co desenvolvemento agrícola, o comercio e o turismo.

6 Arquipélagos

A insularidade dificulta a formación de eixes. As cidades máis importantes son as capitais autonómicas (Palma de Mallorca) ou sistemas bipolares (Tenerife e Las Palmas en Canarias), cun claro predominio da actividade turística. As relacións coa península son a través de Madrid (ou Barcelona/Valencia para as Baleares).

7 Ceuta e Melilla

As cidades autónomas conéctanse fundamentalmente coas cidades andaluzas.