Evolución das Teorías Económicas: Desde o Marxinalismo ata o Neoliberalismo

A Escola Marxinalista

A revolución marxinalista (Menger, Jevons e Walras) supón un refinamento analítico da perspectiva subxectiva do valor, baseada na utilidade e na escaseza. O mercado é o punto de encontro de demanda e oferta, e os salarios, beneficios e rendas son remuneracións dos factores de produción. O individualismo metodolóxico e a análise do equilibrio entre demanda e oferta son centrais. Menger (Escola Austríaca) enfatiza o papel do mercado como transmisor de información a través dos prezos. Böhm-Bawerk introduce o período medio de produción e a teoría do tipo de xuros baseada na produtividade marxinal e na preferencia temporal. Jevons formula a utilidade como unha relación abstracta entre ben e persoa, e o cálculo da utilidade busca satisfacer necesidades co menor custo de traballo. Walras desenvolve a teoría do equilibrio xeral, onde a oferta e a demanda de cada mercadoría se igualan en termos físicos. Pareto propón o óptimo paretiano, onde o equilibrio competitivo é eficiente pero non necesariamente equitativo. Marshall combina elementos clásicos e marxinalistas, desenvolvendo modelos de equilibrio parcial, introducindo a elasticidade-prezo da demanda, as economías de escala e a distinción entre curto e longo prazo. Marshall tamén destaca a competencia como un proceso dinámico e a evolución das empresas.

Teorías do Crecemento e Desenvolvemento

Solow propón a teoría neoclásica do crecemento, baseada nunha función de produción agregada e no progreso técnico esóxeno. Romer introduce o progreso técnico endóxeno, a través de rendementos crecentes e do learning by doing. O crecemento só pode orixinarse polo lado da oferta, segundo a perspectiva marxinalista, mentres que os enfoques estruturalistas e da dependencia (Prebisch, Singer, Amin) analizan a relación centro-periferia e a deterioración dos termos de intercambio. Proponse a substitución de importacións e acordos comerciais para favorecer a industrialización dos países en vías de desenvolvemento.

Nova Microeconomía

A teoría da utilidade esperada (Von Neumann e Morgenstern) amplía o problema da elección do consumidor a situacións con incerteza, considerando a utilidade esperada como a media ponderada das utilidades dos diferentes resultados posibles. Samuelson busca converter a economía nunha ciencia exacta, asumindo preferencias individuais independentes, convexidade e o comportamento do homo economicus. A Escola de Chicago, liderada por Friedman e Stigler, defende a maximización da utilidade como única teoría do comportamento humano, introducindo novos argumentos como a reputación ou a identidade.

Novas Teorías da Empresa

Coase subliña que as transaccións de mercado teñen un custo, e a empresa permite reducir estes custos mediante unha organización baseada no mando. Marglin destaca o papel das relacións de poder e a apropiación do excedente, mentres Landes defende que a empresa moderna prevalece polas economías de escala. Berle e Means sinalan a separación entre propietarios e xestores nas grandes empresas. Sylos Labini e Leibenstein introducen a ineficiencia X e as barreiras de entrada nos mercados oligopolísticos.

Teoría de Xogos e Organización Industrial

A teoría de xogos permite analizar o comportamento estratéxico, especialmente en mercados oligopolísticos. O equilibrio de Nash describe situacións onde ningún xogador pode mellorar a súa situación, dada a elección dos demais. A teoría de xogos require regras precisas e demostra que o comportamento real dos axentes pode ser máis cooperativo do que predí a teoría tradicional.

Macroeconomía de Síntese Neoclásica

A síntese neoclásica integra elementos keynesianos na estrutura marxinalista. O modelo IS-LM de Hicks formaliza a interacción entre os mercados de bens e o monetario. Modigliani amplía o modelo ao mercado laboral, introducindo a rixidez dos salarios e a utilidade da intervención pública. O modelo Mundell-Fleming analiza a economía aberta. A curva de Phillips establece un trade-off entre desemprego e inflación, aínda que a súa validez foi cuestionada tras as crises dos anos 70.

Correntes Neoliberais

Ordoliberalismo, Escola de Chicago e Public Choice

O ordoliberalismo, desenvolvido pola Escola de Friburgo, defende un Estado forte que garanta a competencia e a igualdade de condicións iniciais, cunha visión elitista-tecnocrática do goberno. A Escola de Chicago, liderada por Friedman, defende a autorregulación dos mercados, a estabilidade da oferta monetaria e a minimización da intervención pública. Friedman redefine a función de consumo, propón unha regra de crecemento estable da oferta monetaria e critica as intervencións fiscais e monetarias. Public Choice aplica a análise económica ao comportamento político, asumindo que políticos e burócratas perseguen o seu propio interese e defendendo a redución do sector público.

Hayek: Liberdade e Orde Espontánea

Hayek foi un dos principais teóricos do neoliberalismo, defendendo a superioridade do mercado fronte á planificación centralizada. Critica o intervencionismo keynesiano, argumentando que o mercado é un mecanismo superior de difusión do coñecemento e de coordinación das decisións dos axentes. Introduce o concepto de orde espontánea, defendendo que a coordinación emerxe de forma descentralizada grazas aos prezos, sen necesidade de planificación estatal. Propón a desnacionalización do diñeiro, defendendo a competencia entre moedas privadas e criticando a capacidade dos estados para manipular a moeda e provocar inflación. A súa teoría do ciclo económico baséase na relación entre os tipos de xuros natural e monetario, e na teoría dos aforros forzosos. Segundo Hayek, as crises non se deben á insuficiencia de demanda, senón á escaseza de capital, polo que a política axeitada é fomentar o aforro. Critica tamén a concentración de poder, tanto estatal como privado, e defende a liberdade individual como valor supremo. Hayek distingue entre liberalismo político e económico, defendendo a liberdade de empresa e a competencia entre estados. A súa proposta de abolición do monopolio estatal na creación de diñeiro busca evitar a expropiación a través da inflación. Porén, recoñece que a competencia perfecta require a ausencia de concentración de poder e a existencia de mecanismos de control.

Minsky: Inestabilidade Financeira e Ciclos Económicos

Minsky destaca a inestabilidade endóxena do capitalismo, centrando a súa teoría dos ciclos económicos na evolución das estruturas financeiras. As economías tenden a pasar de finanzas de cobertura (seguras) a finanzas especulativas e Ponzi (altamente arriscadas), o que xera fragilidade e crises financeiras. O «momento Minsky» describe o punto no que o sistema financeiro se volve insostible, provocando recesións profundas. Minsky valorou positivamente o papel estabilizador do Estado e do banco central, especialmente tras a Gran Depresión. A súa análise destaca a importancia das institucións financeiras e dos mecanismos de financiamento na xeración de ciclos económicos. Minsky propón que a intervención pública e a regulación financeira son necesarias para evitar crises sistémicas e estabilizar a economía. O investimento xoga un papel central, e o financiamento externo é clave para a estabilidade ou inestabilidade do sistema.

Veblen e o Institucionalismo

Thorstein Veblen critica a visión individualista da economía neoclásica, destacando o papel dos hábitos sociais, costumes e relacións de poder. Introduce o concepto de consumo conspicuo, polo cal os axentes buscan destacar socialmente a través do consumo ostentoso. O institucionalismo céntrase nas institucións, na cultura e na evolución histórica das estruturas sociais, opoñéndose ao formalismo neoclásico. Veblen considera que o comportamento económico está influenciado por factores sociais e culturais, non só pola maximización racional da utilidade.

Weber: Teoría, Historia e Racionalidade Económica

Max Weber investiga as orixes e a especificidade do comportamento económico, combinando teoría e historia. Defende que as teorías económicas e sociais poden atoparse mediante a observación do mundo real e a construción de modelos ideais. Weber distingue a racionalidade legal das sociedades modernas do poder tradicional e carismático das antigas, e predí a burocratización progresiva do Estado e do proceso produtivo. Weber atribúe ao protestantismo un papel crucial no desenvolvemento do espírito capitalista.

Schumpeter: Innovación, Emprendemento e Destrución Creadora

Schumpeter introduce unha visión dinámica do capitalismo, centrada na innovación, no papel do emprendedor e na destrución creadora. O desenvolvemento económico é descontinuo, impulsado por enxames de innovacións que rompen o estado estacionario. O ciclo económico está conectado co proceso de desenvolvemento, e as fases de expansión e recesión están ligadas á innovación e á devolución de préstamos. Schumpeter predí a decadencia do capitalismo debido á burocratización e á concentración industrial, que debilitan a acción innovadora dos emprendedores.

Keynes: Incerteza, Finanzas e Emprego

Keynes revolucionou a macroeconomía ao introducir a incerteza, o papel da demanda efectiva e a importancia das políticas públicas para garantir o emprego. Critica a «lei» de Say e mostra que o mercado non sempre asegura o pleno emprego. Defende a intervención estatal mediante políticas fiscais e monetarias expansivas para estabilizar o ciclo económico. Keynes distingue entre decisións de investimento (a longo prazo e incertas), niveis de produción e o eido financeiro (curto prazo). Introduce o concepto de liquidez como instrumento de garantía ante a incerteza e destaca que o tipo de xuros é o premio por renunciar á liquidez. Keynes critica o mecanismo autorregulador do mercado laboral e defende políticas que sosteñan a demanda para evitar o desemprego persistente. Tamén propón regras do xogo para favorecer a estabilidade e estimular a actividade económica. Na Conferencia de Bretton Woods, defendeu políticas para estimular o comercio internacional e limitar os fluxos financeiros especulativos.