Evolución da Literatura e a Lingua Galega (Séculos XX e XXI)

O Teatro Galego no Primeiro Terzo do Século XX

O teatro galego no primeiro terzo do século XX enfrontouse a grandes dificultades debido á falta de infraestruturas, compañías estables, escolas de formación e un público consolidado. Ao contrario do que ocorreu con outras artes literarias, o teatro require unha estrutura económica e institucional sólida para desenvolverse, o que resultou imposible en Galicia durante boa parte do século pasado debido á inestabilidade política e social. Como consecuencia, os intentos de crear centros dramáticos e compañías profesionais foron débiles e, en moitos casos, frustrados.

Ademais, a maioría das obras escritas neste período foron realizadas por autores dedicados a outros xéneros e estaban pensadas para a lectura máis que para a representación.

Iniciativas de Consolidación

A creación do Conservatorio Nacional de Arte Galega en 1919, precedido pola Escola Rexional de Declamación (1903-1905), marcou un fito no intento de consolidar un teatro galego cunha base estable. Estas iniciativas, impulsadas polas Irmandades da Fala, tiñan como obxectivo:

• Formar actores.
• Renovar os temas teatrais.
• Superar o costumismo ruralista.
• Utilizar o teatro como ferramenta didáctica e de normalización lingüística.

Liñas Temáticas e Autores Destacados

Dentro deste contexto, o teatro galego desenvolveuse en tres grandes liñas:

1. O teatro costumista-ruralista: Predominaba e centrábase en escenas tradicionais da vida galega.
2. O teatro de tese e propagandístico: Máis urbano e orientado a difundir ideas nacionalistas.
3. O teatro renovador: Tratou de combinar as raíces galegas coas técnicas das vangardas artísticas.

Un dos primeiros intentos serios de crear unha dramaturxia galega foi liderado pola Irmandade da Fala da Coruña, que inaugurou en 1919 o Conservatorio Nacional de Arte Galega coa estrea de A man da santiña, unha comedia de Ramón Cabanillas. Cabanillas tamén colaboraría con Antón Villar Ponte en O Mariscal (1926), unha obra que mitifica a figura histórica do Mariscal Pardo de Cela en clave nacionalista.

Outros autores destacados deste período foron Manuel Lugrís Freire, con A ponte (1903), considerada o primeiro drama galego en prosa, e Armando Cotarelo Valledor, autor de Trebón e Hostia, que explorou o realismo e a psicoloxía dos personaxes. Tamén salientou Xavier Prado "Lameiro", cuxa obra mestura costumismo e crítica social.

A Xeración Nós e a Renovación Dramática

A Xeración Nós apostou por un teatro máis elaborado artisticamente, afastándose da función puramente propagandística e incorporando tendencias da dramaturxia europea.

• Vicente Risco escribiu O bufón de El-Rei (1928), un drama simbolista protagonizado por un bufón deformado que reflexiona sobre a relación entre a deformidade física e a moral.
• Otero Pedrayo, máis prolífico, experimentou co xénero teatral en obras como A lagarada (1933), onde mestura realismo e simbolismo para narrar un conflito de cobiza e luxuria en torno á colleita do viño. En O desengano do prioiro (1952) e Teatro de máscaras (1975), Pedrayo explorou novas formas escénicas, empregando personaxes simbólicos e espazos imprecisos. A súa dramaturxia, influída polas vangardas, buscaba máis crear ambientes e sensacións ca contar historias convencionais.

Castelao e a Síntese de Tradición e Modernidade

Castelao, cunha única obra teatral, conseguiu consolidarse como un dos dramaturgos máis importantes do teatro galego. Os vellos non deben namorarse (1941), representada por primeira vez no exilio en Bos Aires e publicada en 1953, é unha síntese entre tradición e modernidade. A obra presenta, a través de tres historias paralelas, a traxedia de tres vellos que se namoran de mozas novas e ignoran os avisos da morte, ata que esta finalmente os alcanza. A estrutura da peza recorda os retablos medievais e combina elementos do teatro popular con influencias do expresionismo, reflectindo unha fonda crítica social sobre a vellez e a ilusión amorosa. Castelao tamén prestou gran atención á parte visual, empregando máscaras pintadas e unha escenografía moi coidada.

Rafael Dieste e o Teatro Moderno

Durante a época das vangardas, Rafael Dieste escribiu A fiestra baldeira (1927), unha das obras máis innovadoras do teatro galego. Ambientada nun contexto mariñeiro, a obra reflicte o conflito dun emigrante enriquecido que se atopa dividido entre as súas raíces humildes e a súa nova posición social. A estrutura da peza, con constantes contrastes entre realidade e ficción, o humorismo nos diálogos e a súa carga simbolista, converten esta obra nun referente do teatro galego moderno. A pesar das dificultades para a súa representación, A fiestra baldeira foi considerada unha das pezas clave na evolución da dramaturxia en Galicia.

Conclusión do Período Teatral

En definitiva, a pesar das dificultades materiais e institucionais, as primeiras décadas do século XX foron esenciais para o nacemento dunha dramaturxia galega. Os intentos de creación dun teatro estable, as Irmandades da Fala e a Xeración Nós sentaron as bases para un teatro máis rico e diversificado, que non só serviu como ferramenta de reivindicación cultural e política, senón tamén como unha expresión artística en constante evolución.

A Poesía Galega na Posguerra e o Rexurdimento

A Guerra Civil Española supuxo un corte drástico na produción literaria en galego, que permaneceu case desaparecida durante quince anos. Porén, a partir de 1947, comeza unha lenta recuperación coa publicación de Cómaros verdes de Aquilino Iglesia Alvariño. Posteriormente, a creación da Colección Benito Soto en Pontevedra (1949) e da editorial Galaxia (1950) contribuíron ao rexurdimento da poesía en galego.

Correntes Poéticas da Posguerra

Durante os primeiros anos da posguerra, a poesía mantivo tendencias anteriores, como o hilozoísmo, o neotrobadorismo ou o paisaxismo ruralista. Co paso do tempo, apareceron novas correntes:

• O intimismo e o formalismo culturalista.
• A Escola da Tebra ou "poesía do neboeiro", caracterizada por unha visión pesimista e existencialista da vida con influencias surrealistas.
• A finais da década de 1950 xorde o realismo coloquial, que introduce unha linguaxe máis próxima á fala cotiá, abrindo paso á poesía socialrealista, predominante ata mediados dos anos 70.

As Xeracións Poéticas

Nesta etapa coinciden tres xeracións poéticas:

A Xeración do 36

Inclúe poetas que iniciaron a súa produción antes da guerra ou naceron entre 1910 e 1920, formados no ambiente cultural do nacionalismo galeguista de preguerra.

• Álvaro Cunqueiro destacou con Dona do corpo delgado e Herba de aquí e acolá, combinando neotrobadorismo e intimismo.
• Aquilino Iglesia Alvariño modernizou a métrica en Cómaros verdes e creou unha lírica rica en imaxes e sonoridade.
• María Mariño, en Palabra no tempo e Verba que comeza, experimentou coa lingua e a métrica, abordando o tempo e a natureza desde unha perspectiva filosófica.
• Xosé María Díaz Castro publicou Nimbos, onde o poema “Penélope” simboliza a frustración histórica galega.
• Celso Emilio Ferreiro foi a figura máis relevante da xeración. En Longa noite de pedra (1962), denunciou a opresión franquista cunha poesía social directa e accesible. Tamén cultivou unha poesía intimista (O soño sulagado), satírica (Cantigas de escarneo e maldecir) e comprometida coa emigración (Viaxe ao país dos ananos).

A Promoción de Enlace

Formada por autores nados entre 1920 e 1930, caracterízase pola diversidade de estilos e a súa formación cultural en castelán.

• Mª do Carmen Kruckenberg cultivou unha poesía intimista e melancólica con denuncia social en obras como Carnaval de ouro e Jazz espido.
• Xosé Neira Vilas, en Poesía recadada e Dende Gres, evocou a súa infancia cunha linguaxe sinxela e comprometida.
• Luz Pozo Garza evolucionou do vitalismo e optimismo de O paxaro na boca cara á preocupación pola morte e o desamor en Últimas palabras e Verbas derradeiras, abríndose máis tarde ao culturalismo en Códice calixtino ou Medea en Corinto.
• Antón Tovar iniciou a súa obra cunha poesía existencialista e relixiosa, que logo derivou nunha visión social e, finalmente, nunha expresión de angustia e nihilismo.

A Xeración das Festas Minervais

Formada por autores nados entre 1930 e 1940, caracterízase pola súa conciencia de grupo, con influencias do nacionalismo de esquerdas e a Escola da Tebra.

• Manuel Cuña Novás expresa en Fabulario novo un sentimento de angustia e desesperación.
• Uxío Novoneyra, en Os eidos, fusiona a paisaxe do Courel cunha visión mística da natureza.
• Manuel María comezou cunha poesía existencialista (Muiñeiro de brétemas), evolucionando cara a unha lírica popular e socialrealista en Documentos persoais e Versos para un país de minifundios.
• Bernardino Graña, en Poema do home que quixo vivir, insírese na Escola da Tebra, mentres que en Profecía do mar adquire un ton vitalista e en Non vexo Vigo nin Cangas aborda a denuncia social.
• María Xosé Queizán e Xohana Torres apostaron por unha poesía intimista e feminista, con obras como Metáfora da metáfora ou Do sulco.
• Xosé Luís Méndez Ferrín, tras unha etapa existencialista en Voce na néboa, cultivou a poesía social co heterónimo de Heriberto Bens e consolidouse con Con pólvora e magnolias (1976), que combina revolución e lirismo cunha linguaxe innovadora.

O Galego desde Finais do Século XX ata Comezos do XXI

O galego desde finais do século XX ata comezos do XXI caracterízase pola recuperación democrática tras a morte de Franco, favorecendo a reivindicación cultural e lingüística en Galicia.

Marco Institucional e Normalización

A Constitución de 1978 recoñece o galego como lingua cooficial en Galicia, pero establece unha cooficialidade asimétrica en favor do castelán. O Estatuto de Autonomía de 1981 e a Lei de Normalización Lingüística de 1983 regulan o uso do galego en institucións e servizos públicos.

Nos anos 80 e 90, o galego expándese nos medios de comunicación, coa aparición de publicacións en galego e o lanzamento da Radio Televisión de Galicia (1985). Nos anos 90, comeza a súa presenza na informática e en internet. En 2004 apróbase o Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega, e en 2007 un decreto propón que o 50% das materias en Primaria e ESO sexan en galego, provocando debates e cambios en 2010 cun novo decreto máis restritivo.

Situación Sociolingüística e Variedades

O galego gaña presenza en ámbitos políticos, institucionais e culturais, mais sofre unha perda progresiva de falantes, sobre todo entre as xeracións máis novas e no ámbito urbano. Predomina o castelán nos sectores económicos, na xustiza, nas forzas armadas e na igrexa. Aínda así, obsérvase unha leve recuperación entre a mocidade urbana universitaria.

No plano lingüístico, o galego avanza na súa estandarización desde a publicación das Normas ortográficas e morfolóxicas en 1982, revisadas en 1995 e 2003. Distínguense dúas variedades:

• O galego espontáneo: Falado por aqueles que o adquiriron por transmisión familiar, con riqueza dialectal e castelanismos.
• O neogalego: Falado por neofalantes, con influencias do castelán e uso de hiperenxebrismos.