A Evolución da Lingua e a Dramaturxia Galega: Da Normativización ao Teatro de Vangarda

A Normativización da Lingua Galega: Historia e Desafíos

Todas as linguas presentan unha forte tendencia á diversidade, especialmente no plano oral. A existencia dunha variedade estándar —a que se usa nos ámbitos formais, a que se describe nas gramáticas— contribúe a frear esa dispersión.

O Proceso de Estandarización Lingüística

O galego, lingua de reis e dos cancioneiros medievais, tardou en contar cunha variedade estándar, o que se coñece co nome de normativización lingüística: fixación dunha ortografía, unha gramática e un dicionario que sirvan de modelos cultos a imitar. A maioría das linguas romances fixeron este labor durante a Idade Media, cando o galego comezara xa a sufrir o proceso de minorización, convertida só na lingua oral do pobo. Por iso, a nosa lingua non emprendeu esa tarefa —imprescindíbel para a súa normalización social— ata o século XIX, cos autores do Rexurdimento. Neste proceso de normativización podemos sinalar catro etapas:

1. Galego popularizante (ata fins do século XIX: Rosalía de Castro, Curros Enríquez...).
2. Galego enxebrizante (ata 1936: as Irmandades da Fala...).

Recepción da Norma Culta e Avances Tecnolóxicos

A oficialización dunha norma culta e estándar provocou en moitos falantes ao principio un certo rexeitamento, ao consideraren a lingua da TVG, da Radio Galega e doutros medios como unha especie de "galego inventado, de laboratorio" co que non se sentían identificados. Mais toda lingua moderna ha de ter a súa norma culta que se usa nos rexistros máis formais. Como o galego non a tiña, polo seu uso unicamente oral, foi necesario creala. Nos últimos anos, as ferramentas informáticas e a Internet supuxeron un importante avance na implantación da norma culta:

• Correctores de lingua e dicionarios para procesadores de texto.
• Navegadores e sistemas operativos (Android, Windows, Linux).
• Tradutores automáticos e webs especializadas.
• Cursos en liña; etc.

O Reintegracionismo e o Lusismo

Ten unha longa tradición o reintegracionismo ou lusismo (AGLP, AGAL), partidario de que o galego retome as súas orixes uníndose en maior ou menor medida ao actual portugués. Unha das figuras máis relevantes é Ricardo Carvalho Calero, autor homenaxeado no Día das Letras Galegas 2020.

Desenvolvemento da Dramaturxia Galega (Pre-Guerra Civil)

O teatro anterior ás Irmandades vén marcado pola precariedade: escaso cultivo, falta de autores e carencia de compañías. O número de autores e obras, así como a súa calidade, aumenta a partir de 1916, grazas ao labor das Irmandades da Fala, que vían no teatro unha arma eficaz para a educación das masas, para espallar as ideas nacionalistas e acadar a normalización lingüística.

Características e Autores Clave

En xeral, nas súas obras non se diferencia o texto como espectáculo e o texto estritamente literario, o que o fai máis apropiado para a lectura que para a súa representación.

Ramón Otero Pedrayo e Vicente Risco

• Desta época é A Lagarada, que trata os desenfreos e as tensións desencadeadas na época da vendima. Outras obras súas son O desengano de privire e o Teatro de máscaras. Desde o punto de vista temático, son unha continuidade da obra narrativa de Pedrayo, isto é, a Galicia do XIX integrada por fidalgos, cregos, criadas, ilustrados, o mundo labrego, mais tamén o da bohemia e os intelectuais.
• Vicente Risco ten unha peza teatral, O Bufón de El-Rei, inscrita tamén no simbolismo.

A Renovación Estética: Castelao e Dieste

Castelao é o autor da obra teatral máis emblemática da dramaturxia galega. Con ela culminou o camiño de renovación estética do teatro galego nesta época. Combina elementos populares con outros simbolistas e expresionistas, e é concibida como un espectáculo integral no que se combinan texto, música, danza, luminotecnia e decoración.

Contemporáneo deles foi o autor vangardista Rafael Dieste, que compón A fiestra valdeira, comedia simbólica que presenta un mariñeiro enriquecido na emigración. Este quere situar como fondo da fiestra unha paisaxe mariñeira, símbolo do pasado humilde do retratado.

Entón aparece a «fiestra baldeira» como símbolo da anulación da identidade individual e colectiva. Foi unha obra aplaudida unanimemente na época pola novidade formal e temática, xa que se afasta do costumismo ruralista e nela priman os valores estéticos sobre os doutrinarios. Mais os intentos de normalización do xénero teatral víronse frustrados pola penuria e o silencio trala Guerra Civil.

Recapitulación: O Legado de Castelao e Dieste

(Repetición do contido anterior, mantido segundo a instrución de non eliminar texto.)

Castelao é o autor da obra teatral máis emblemática da dramaturxia galega. Con ela culminou o camiño de renovación estética do teatro galego nesta época. Combina elementos populares con outros simbolistas e expresionistas, e é concibida como un espectáculo integral no que se combinan texto, música, danza, luminotecnia e decoración. Contemporáneo deles foi o autor vangardista Rafael Dieste que compón A fiestra valdeira, comedia simbólica que presenta un mariñeiro enriquecido na emigración. Este quere situar como fondo da fiestra unha paisaxe mariñeira, símbolo do pasado humilde do retratado. Entón aparece a «fiestra baldeira» como símbolo da anulación da identidade individual e colectiva. Foi unha obra aplaudida unanimemente na época pola novidade formal e temática, xa que se afasta do costumismo ruralista e nela priman os valores estéticos sobre os doutrinarios. Mais os intentos de normalización do xénero teatral víronse frustrados pola penuria e o silencio trala Guerra Civil.