Evolución e Características da Arte Barroca en Europa e España

Arquitectura Barroca en Europa

O Barroco xorde en Italia como unha expresión artística e propagandística da Contrarreforma, seguindo as directrices do Concilio de Trento (1545-1563). A súa linguaxe estilística estenderase rapidamente máis aló de Italia, primeiro nos países católicos e despois tamén nos protestantes, onde será reinterpretado segundo as súas propias tradicións culturais e relixiosas.

O Foco Italiano: Tradición e Innovación

En Italia, a arquitectura barroca recolle influencias do Cinquecento, con figuras como Miguel Anxo e Vignola, autor da igrexa de Il Gesù en Roma, que será un modelo fundamental para a arquitectura relixiosa posterior. A comezos do século XVII, Carlo Maderno culmina a fachada de San Pedro do Vaticano, achegando un sentido dinámico e escenográfico que anuncia o desenvolvemento do Barroco.

Dous dos grandes arquitectos barrocos en Italia foron Bernini e Borromini, aos que se pode engadir Guarini, autor da Capela do Santo Sudario en Turín.

• Gian Lorenzo Bernini: Mantén moitos elementos clásicos na súa arquitectura, pero incorpora a monumentalidade e o dramatismo típicos do Barroco. Foi o arquitecto favorito dos papas. A súa carreira arquitectónica comeza co deseño do Baldaquino de San Pedro, un enorme palio de bronce sostido por catro columnas salomónicas. Outro dos seus grandes proxectos é a Praza de San Pedro, na que combina unha estrutura trapezoidal cun espazo elíptico rodeado de columnatas, simbolizando os brazos da Igrexa que acollen aos fieis. Tamén destaca a igrexa de San Andrés do Quirinal, con planta elíptica e unha escenografía interior que representa o martirio e glorificación do santo.
• Francesco Borromini: Pola contra, Borromini rompe completamente co clasicismo, apostando por formas innovadoras, dinámicas e ilusionistas. Os seus edificios caracterízanse por plantas e fachadas articuladas con liñas ondulantes. Un dos seus mellores exemplos é a igrexa de San Carlo alle Quattro Fontane, onde emprega muros curvos. Outra obra destacada é San Ivo della Sapienza, cuxa cúpula remata nunha orixinal lanterna en forma de hélice cónica.

O Clasicismo Francés e o Palacio de Versalles

En Francia, o Barroco terá unha orientación máis clasicista que en Italia, influenciado pola creación das Academias Reais, que regulaban o gusto artístico oficial. O exemplo máis representativo é o Palacio de Versalles, mandado construír por Luís XIV como símbolo do seu poder absoluto. O proxecto foi realizado por Louis Le Vau, Jules Hardouin Mansart e André Le Nôtre. A arquitectura de Versalles destaca polo seu equilibrio clasicista e a súa decoración suntuosa. O palacio complétase cos xardíns xeometrizados, proxectados por Le Nôtre, nos que a natureza é ordenada e controlada para formar parte da escenografía do conxunto.

A Pintura Barroca Europea

A pintura barroca foi un dos principais medios de difusión das ideas da Contrarreforma, caracterizándose por un naturalismo que facía crible a representación dos milagres. Este realismo tamén levou á incorporación de novos temas como as escenas de xénero e os bodegóns. Formalmente, destaca polo uso da cor sobre o debuxo, composicións dinámicas e asimétricas, e un tratamento innovador da luz, especialmente na corrente tenebrista.

Tendencias en Italia

1. Clasicista: Iniciada por Annibale Carracci, quen buscou recuperar a orde do Cinquecento, como se ve nos frescos do Palacio Farnese.
2. Decorativa: Serviu á escenografía da Igrexa triunfante, empregando trampantollos e falsas arquitecturas. Exemplos son Il Baciccio na igrexa de Il Gesù, Andrea Pozzo e Tiépolo.
3. Naturalismo: Cuxo máximo expoñente foi Caravaggio. O seu estilo baséase no tenebrismo e o uso de personaxes humildes. Obras como A vocación de San Mateo ou A conversión de San Pablo ilustran este enfoque, que influíu en artistas como Artemisia Gentileschi.

A Escola Flamenga e a Escola Holandesa

Nos Países Baixos, a pintura divídese en dous modelos:

• Flandres (Católica): Predominan os grandes lenzos relixiosos e mitolóxicos con sensualidade e dramatismo. O seu máximo representante é Rubens, con obras como As Tres Grazas ou O descendemento da cruz.
• Holanda (Protestante): Ten un carácter máis íntimo e burgués. Destacan os retratos de grupo, as paisaxes e as escenas costumistas. O maior representante foi Rembrandt (A rolda de noite, A lección de anatomía do doutor Tulp), xunto a Frans Hals e Vermeer.

A Escultura Barroca en Europa

A escultura barroca nace en Italia e convértese nun elemento fundamental na escenografía da época. O escultor máis destacado foi Gian Lorenzo Bernini, quen logrou unha fusión mestra entre arquitectura, pintura e escultura. O seu estilo caracterizábase polo naturalismo e a perfección técnica, conseguindo que o mármore adquirise unha textura case branda. Entre as súas obras emblemáticas destacan Apolo e Dafne, o David, a Tumba de Urbano VIII e A transverberación de Santa Teresa.

Outro escultor relevante foi Alessandro Algardi, rival de Bernini, cun estilo máis sobrio e clasicista, autor da Tumba do papa León XI.

Arquitectura Barroca en España

A arquitectura barroca española estivo condicionada pola crise económica do século XVII, o que obrigou a utilizar materiais máis baratos como o ladrillo e a potenciar a ornamentación visual. Destacan as cúpulas encamonadas e os interiores recargados.

Etapas e Estilos

Na primeira metade do século XVII predominou a influencia escurialense, cunha estética sobria, como se ve no Palacio de Santa Cruz de Juan Gómez de Mora. Na segunda metade do século XVII e no XVIII, xurdiu o churrigueresco, caracterizado por unha gran riqueza decorativa. José Benito Churriguera realizou o retablo do Convento de Santo Estevo de Salamanca.

O Barroco en Galicia

En Galicia, o barroco estivo ligado ao poder da Igrexa. A Catedral de Santiago de Compostela é o epicentro deste estilo:

• Domingo Antonio de Andrade: Autor da Torre do Reloxo e a Tripla escaleira de caracol en San Domingos de Bonaval.
• Fernando de Casas Novoa: Creador da Fachada do Obradoiro, exemplo paradigmático do barroco de placas.
• Simón Rodríguez: Autor da fachada do Convento de Santa Clara, coñecido polas súas formas xeométricas e cilindros.
• Clemente Fernández Sarela: Deseñou a Casa do Cabido na praza das Praterías.

A Pintura Barroca en España: O Século de Ouro

É unha época de esplendor caracterizada polo realismo e o tenebrismo. Os grandes mestres foron:

• José de Ribera: Gran dramatismo e temas anatómicos.
• Francisco de Zurbarán: Figuras místicas e relixiosas.
• Diego Velázquez: O mestre absoluto, evolucionou cara a unha paleta luminosa e fluída. A súa obra mestra, As Meninas, destaca pola súa técnica innovadora na luz e a composición.
• Bartolomé Esteban Murillo: Representación idealizada e graciosa de escenas relixiosas, cun estilo máis luminoso na súa madurez.

A Escultura Barroca Española: Imaxinería e Devoción

Destaca por un realismo palpable e unha forte carga relixiosa, centrada na imaxinería de madeira policromada para os pasos de Semana Santa.

Escolas Principais

• Escola Castelá: Representada por Gregorio Fernández, caracterízase polo dramatismo e a forza emocional (A Piedade).
• Escola Andaluza: Máis serena e refinada, con autores como Juan Martínez Montañés e Alonso Cano.
• Escola Levantina (Século XVIII): Destaca Francisco Salzillo, quen combinou realismo e elegancia en obras como El paso de la Santa Cena.