Euskararen historia eta hizkuntzen metodologia

1. Hizkuntzaren historiaren azterketa

1. Zientzia historikoak eta ezagutza moduak. Testuak zientziaren izaera aztertzen du, bereziki historiaren eta hizkuntzaren historiaren kokapena argitzeko. Ohiko banaketa batek jakintza bi multzotan bereizten ditu: zientziak (natura aztertzen dutenak) eta letrak (giza adierazpenak aztertzen dituztenak). Hala ere, egileak banaketa hori ez dela egokiena dio, eta ikerketa-metodoan oinarritutako sailkapena proposatzen du: metodo zientifikoa erabiltzen duten alor guztiak zientziak dira, ikergaiak edozein direla ere. Horren ondorioz, hizkuntzaren historia giza zientzia da, baina zientzia izateari uzten ez diona.

2. Errealitatea ezagutzeko hiru bide nagusi

Errealitatea ezagutzeko moduak askotarikoak badira ere, hiru multzo nagusitan bil daitezke:

1. Ezagutza errebelatua. Bi oinarri ditu: jainko batek errealitate osoa ezagutzen duela eta noizean behin gizakiari ezagutza hori errebelatzen diola. Fedean oinarritzen denez, galderak egitea alferrikakoa da, eta ezagutza hori ez da zalantzan jartzen. Adibide gisa, kreazionismo erlijiosoa aipatzen da, zientziaren azalpenak baztertzen dituena.
2. Ezagutza artistikoa. Ezagutza mota honek konplexutasun mugagabeak (emozioak, esperientziak, beldurra, gerra…) irudikapen mugatuen bidez transmititzeko gaitasuna du. Arteak ez du azalpen zientifikorik eskaintzen, baina errealitatearen alderdi batzuk modu sakon eta eraginkorrean helarazten dizkio gizakiari, emozioa eta enpatia sortuz (adibidez, Gernika edo gerra-gaiko eleberri eta filmak).
3. Ezagutza zientifikoa. Metodo zientifikoan oinarritzen da eta hiru printzipio nagusiak gobernatzen dute: objektibotasuna, ulergarritasuna eta faltsabilitatea. Printzipio hauek muga zorrotzak ezartzen dizkiote ikertzaileari, baina horiexek bereizten dute zientzia beste ezagutza moduetatik. Ezagutza mota hauek bateraezinak ez diren arren, metodo zientifikotik kanpo geratzen dena ez da zientzia.

3. Metodo zientifikoa

Metodo zientifikoa gizakiak errealitatea jainkoen bitartekaritzarik gabe ikertzeko bidea da. Denborarekin, metodo hau zorrozten joan da, eta gaur egun zientzialariak ezinbestean hiru printzipio nagusien barruan jardun behar du.

3.1. Objektibotasuna

Objektibotasunak dio behatzailea eta behatua bereiz daitezkeela, eta ikerketaren emaitzek ez luketela ikertzailearen arrastorik izan behar. Alde materialean errazagoa da hori (adibidez, laborategiko neurriak), baina pentsamendu mailan askoz zailagoa. Hemen bi jarrera filosofiko aipatzen dira:

1. Eszeptikoak: errealitatea beti gure zentzumenen, burmuinaren eta kulturaren bidez iragazten dugunez, ezinezkoa da benetako objektibotasuna.
2. Positibistak: zentzumenek emandako informazioa arrazoiaren bidez landuz, ezagutza egiaztagarria lor daiteke.

Ondorio modura, testuak dio objektibotasuna desideratum bat dela: guztiz lortzea zaila bada ere, zientzialariak etengabe bilatu behar duen helburua.

3.2. Ulergarritasuna

Zientziaren arabera, mundua ulergarria da, baina ulergarritasuna ez da "ondo ulertzea" soilik: konplexutasuna trinkotzea da. Borgesen maparen alegoriak azaltzen du errealitatea bere horretan kopiatzeak ez duela baliorik; zientziak sinplifikatu egin behar du, errealitatea gobernatzen duten arauak azalduz. Adibiderik argiena Newtonen bigarren legea da: objektuen mugimendu amaigabeak formula bakar batean trinkotzen dira (F = m·a), eta horrek errealitatea aurresateko eta kalkulatzeko aukera ematen du.

3.3. Dialektika esperimentala edo faltsabilitatea

Karl Popperren arabera, hipotesi zientifikoek gezurtagarriak izan behar dute. Hipotesi bat gezurtatzeko modurik ez badago, ez da zientifikoa. Horregatik, "Jainkoak nahi badu" gisako azalpenak zientziatik kanpo geratzen dira. Zientzian ez dago egia absoluturik: une batean onartzen den teoria datu berriek gezurtatu dezakete. Horregatik, ezagutza zientifikoa aldakorra eta behin-behinekoa da, eta zientziaren historia iritzi-aldaketen historia ere bada.

4. Zientzia egiteko metodoak

Zientziak hiru arrazoibide nagusi erabiltzen ditu:

1. Metodo induktiboa: datuetatik lege orokorrak eratzea.
2. Metodo deduktiboa: premisetatik ondorio zehatzak ateratzea.
3. Metodo hipotetiko-deduktiboa: behaketatik hipotesiak sortu, eta haiek behaketa berriekin egiaztatu edo gezurtatzea. Hau da metodo zientifikoaren oinarria.

Teoria zientifikoek ez dute errealitate osoa azaldu behar, une jakin batean ulergarri bihurtzen dutena baizik. Batzuetan teoria berri batek aurrekoak azaltzen ez zituen fenomenoak ere azaltzen dituenean, paradigma aldaketa gertatzen da (adibidez: heliozentrismoa, mendelismoa, erlatibitatea, Saussureren laringalak…). Hona hemen azterketarako egokia den laburpen trinkoa baina nahikoa landua, kontzeptu nagusiak eta adibide giltzarriak gordez.

1.3. Hizkuntzaren historiaren kokapena

XIX. mendean linguistika historikoa izan zen "zientzia" izendapena hartu zuen lehen giza zientzietako bat, neogramatikoen eskutik. Haiek hizkuntzalaritzan ulergarritasunaren printzipioa ezarri zuten, erregulartasunaren printzipioaren bidez: hizkuntza-aldaketak, bereziki hots-aldaketak, salbuespenik gabeko legeen arabera gertatzen direla. Horretarako, irregularki gertatzen diren aldaketak (mailegutza, analogia) baztertu zituzten.

Horrela, datu multzo konplexuak arau sinple batean trinkotu ziren; adibidez, euskarazko o > a aldaketa bi silabako oinarriak eratorri edo elkartzean. Horrek hizkuntzaren historia zientzia gisa lantzea ahalbidetu zuen.

Bestalde, dialektika esperimentala (faltsabilitatea) ere aplikatzen da. Mitxelenaren (1958) hipotesia —Landucciren hiztegia Arabako euskararena dela— ondorengo aurkikuntzek (Lazarragaren eskuizkribua) egiaztatu zuten. Horrek erakusten du hizkuntzaren historia gezurtagarriak diren hipotesietan oinarritzen dela. Hala ere, hizkuntzaren historiak berezitasunak ditu, giza zientzia eta zientzia historikoa delako, batez ere objektibotasunaren arazoarekin lotuak.

1.4. Objektibotasuna zientzia historikoetan

Objektibotasuna da zientziaren printzipio nagusietako bat: ikertzaileak bere aurreiritziak, emozioak eta apriorismoak baztertu behar ditu, eta metodo partekatuak, neurri estandarrak eta kide arteko berrikuspena erabili.

Giza eta gizarte zientzietan arazoa handiagoa da, subjektua bera objektu bihurtzen delako. Horregatik, historialariek asko hausnartu dute objektibotasunaz, eta euren ekarpenak hizkuntzaren historiara ere aplika daitezke.

Historian objektibotasuna hiru zutabetan oinarritzen da:

1. Iturri egiazko eta egiaztagarriak.
2. Metodoaren zorroztasuna.
3. Beste adituekin kontrastatzea.

Hala ere, historialariaren lana neurri handi batean interpretazioa da: gertakarien garrantzia neurtzea eta haien arteko erlazio kausalak ezartzea, hau da, konplexutasuna trinkotzea. Interpretazio hori ezinbestean baldintzatzen dute ikertzailearen testuinguru sozialak, ideologikoak eta kulturalak. Horregatik, historialariek diote historia ez dela egia absolutua, baizik eta onartutako iritzien multzoa. Objektibotasuna pixkanaka eraikitzen da, etengabeko berrikuspen eta zuzenketen bidez.

Gainera, datuak ez dira neutroak: dokumentuak ere giza ekoizpenak dira, testuinguru jakin batean sortuak, eta beraz, berrikuspen kritikoa behar dute beti. "Datuen sakralizazioa" faltsua da: historia interpretazioa da.

1.5. Ondorioak: Euskararen Historia

Euskararen historia zientzia historikoa da: datu egiaztagarrietan, metodo zorrotzetan eta adituen arteko kontrastean oinarritzen da. Hala ere, sarritan datu eskasiari aurre egin behar dio, eta hutsarteak interpretazioaren bidez betetzen dira.

Erantzun guztiak —euskararen jatorria, ahaidetasunak, antzinako egoera— hipotesiak dira, ez egia absolutuak ezta dogmak ere. Horrek ez du esan nahi teoria guztiak berdinak direnik: zientzia eta erlatibismoa aurkakoak dira. Teoria baten balioa bere azalgarritasunean datza.

Datu berriak edo azalpen hobeak agertzean, teoriak aldatu egiten dira, eta batzuetan paradigma aldaketak gertatzen dira. Euskararen historian paradigma nagusi batzuk hauek izan dira:

• Larramendi: euskararen lehen gramatika eta hiztegia.
• Bonaparte: dialektologiaren oinarriak.
• Mitxelena: euskararen historia zientzia modernoan txertatzea.
• Lakarra: aitzineuskara zaharragoaren berreraiketa eta paradigma berria.

Paradigma bakoitzak ikerketa norabidea aldatu du, eta horri esker euskararen historia gero eta azalgarriago bihurtu da.

2. Hizkuntzaren historia eta euskararen historia

2.1. Aldakortasuna (laburpena)

Hizkuntzak etengabe aldatzen dira, bai denboran bai espazioan. Horregatik, hizkuntzaren historia ez da urtez urteko bilakaera hutsa: denbora eta lekua batera hartu behar dira kontuan. Hizkera guztiak aldatu dira historian zehar, eta garai eta toki bakoitzean hizkuntza desberdin agertzen da.

Aldaketa hori bereziki argi ikusten da testu zaharretan, adibidez Refranes y Sentencias (1596) lanean. Bertan arkaismo ugari ageri dira hizkuntzaren maila guztietan:

• Fonologian: bokal sudurkariak oraindik bazeuden, eta txistukarien oposaketa ez zegoen neutralizatuta.
• Morfologian: aditzoinaren eta partizipioaren arteko bereizketa bizirik zegoen, nahiz eta neutralizazio-prozesua hasia izan.
• Sintaxian: “Xgaz Y” egitura erabiltzen zen koordinaziorako.
• Semantikan: hitz askok esanahia aldatu dute (neke, aspertu, arritu).
• Lexikoan: hitz batzuk desagertu dira (unai, elikatura).

Testu zaharrek, gainera, aldaketa-prozesuan bertan dauden fenomenoak erakusten dituzte, hala nola txistukarien neutralizazioa edo aditzizenen -eta / -tze lehia, zeinak XVII. menderako ia erabakita ageri diren. Diakronia ez da iraganeko hizkuntzari buruz bakarrik: egungo hizkerak ulertzeko ere ezinbestekoa da, dialektologia lanetan testu zaharrekin alderatuz egiten den bezala.

2.1.1. Aldaketaz ohartu eta nola azaldu? (laburpena)

Hiztunek erraz ohartzen dira aldaketaz, batez ere dialektoen arteko desberdintasunez eta belaunaldien artekoez. Aldaketa batzuk gaur egun ere ikus daitezke, belaunaldi berriek egindako berrikuntzetan.

Aldaketa antzematea erraza bada ere, historikoki azalpena negatiboa izan da: hizkuntza aldatzea usteltzea zela pentsatu izan da. Beste hizkera batzuk arrotz edo okertzat jotzea oso ohikoa izan da, Mogelen testuak erakusten duen bezala.

Mendebaldeko pentsamenduan, ikuspegi hori Bibliako Babelgo pasartearekin lotuta dago: hasieran hizkuntza bakarra omen zegoen, Jainkoak emana eta perfektua, eta hizkuntzen aniztasuna zigor gisa sortu zen. Hizkuntza klasikoak (hebreera, latina, greziera) perfektutzat hartu ziren, aldatzen ez zirelako, eta hizkuntza biziak, aldiz, hiztunen zabarkeriagatik usteltzen zirela uste zen. Ideia horretatik sortu ziren hizkuntza akademiak, hizkuntza “garbitu eta finkatzeko”.

Ikuspegi hori XIX. mendean aldatu zen, historizismoarekin: hizkuntzalaritza modernoa sortu zen, eta aldaketa fenomeno natural eta ezinbesteko gisa ulertzen hasi zen, beste edozein prozesu historikoren moduan.

2.2. Historia, historiaurrea eta protohistoria (laburpena)

“Historia” hitzak bi adiera ditu hizkuntzalaritzan:

1. Adiera zabalean: hizkuntzaren bilakabide osoaren azterketa diakronikoa.
2. Adiera hertsian: lehenengo lekukotasun idatzietatik aurrerako aldia.

Bi adierak ongi bereizi behar dira, bakoitzak arazo eta metodo ezberdinak baititu. Euskararen kasuan, historia adiera hertsian 1545ean hasten dela esaten da, Etxepareren liburuarekin, baina muga sinbolikoa da: historia eta historiaurrea ez daude erabat bereizita.

1545 baino lehenagoko euskararen berri ere badugu:

• Erdi Aroko arrastoak, latinezko eta erromantzezko testuetan (batez ere toki- eta pertsona-izenak).
• Lekukotasun zuzen txikiak: Donemiliagako glosak, Pater noster txikia, etab.
• Erromatar garaiko datuak: akitanierazko izenak (K.o. I–III. m.).

Historia-historia ez den baina nolabaiteko lekukotasunak dituen aldi horri protohistoria deritzo. Akitaniera eta Erdi Aroko euskararen arrastoek osatzen dute euskararen protohistoria, eta haiei esker historiaurrea Kristo aurreko garaietara arte atzera daiteke. Gainera, 1545 baino lehenagoko euskararen zantzuak aurki daitezke ahozko testu zaharretan (kantuak, errefrauak) eta latinetik eta erromantze zaharretatik hartutako maileguetan, historiaurreko euskara nolakoa zen ulertzeko funtsezkoak direnak.

2.3. Historia egiteko bi moduak: barnekoa eta kanpokoa (laburpena)

Hizkuntzaren historia aztertzeko, barneko historia eta kanpoko historia bereizten dira.

• Barneko historia: hizkuntzaren egituraren bilakaeraz arduratzen da: fonologia, morfologia, sintaxia, semantika eta lexikoa.
• Kanpoko historia: hizkuntza darabilen herriaren historiaren parte da: hizkuntzaren hedadura geografikoa, egoera soziolinguistikoa, ukipena, prestigioa, legedia eta hiztunei eragin dieten gertakariak.

Bi historiak beregainak dira: hizkuntza bati buruz asko jakin daiteke hiztunen historiarik gabe, edo alderantziz. Horregatik, ezin dira nahasi. Historian zehar, batzuetan uste izan da gizartearen egiturak hizkuntzaren egitura baldintzatzen duela (Marr-en ideiak), baina ikuspegi hori baztertua dago. Hala ere, harreman argi bat badago bien artean: hizkuntza-ukipena. Ukipenak barneko historian eragina du, batez ere maileguen bidez, eta ondoriorik larriena hizkuntz heriotza da. Ukipena alde batera utzita, gertaera historiko handiek eragin txikia izaten dute hizkuntzaren barne-egituran: iraultzek edo aldaketa politikoek lexikoa aldatu dezakete, baina hizkuntzaren egitura sakona, oro har, bere horretan mantentzen da.

2.4. Euskararen historia (laburpena)

Hona hemen 2.4. atala osorik laburtuta, azterketarako egokia, atalak eta ideia nagusiak argi bereizita, baina trinkotuta:

2.4.1. Nola eutsiko diogu euskararen historiari?

Hizkuntzen historiaren tratamenduan hiru tradizio nagusi bereizi izan dira:

• Tradizio erromantzea: kanpoko historia lehenesten du (hiztunak, gizartea), barneko datuak tartekatuz.
• Tradizio germanikoa: barneko historia (gramatika historikoa) ia osorik.
• Hirugarren tradizioa (Vlasto, Sauvageot): kanpoko historiatik abiatuta, sinkroniak elkarren segidan aztertzen ditu, barneko alderdiak sistematikoki landuz.

Euskararen historia tradizionalki literaturaren historian txertatu izan da (ikuspegi erromantzea). Traskek (1997) joera hori hautsi zuen, barneko historia nabarmen lehenetsiz. Hala ere, Lakarrek hirugarren tradizioa hobetsi zuen, ikuspegi orekatua eta aberasgarriena delakoan, eta bide horri jarraitzen zaio irakasgai honetan.

2.4.2. Nola eutsi zaio euskararen historiari?

2.4.2.1. Euskara, denboraz kanpoko hizkuntza

Ikuspegi tradizionalaren arabera, euskara oso zaharra eta ia aldatu gabea litzateke, Neolitotik edo Babeldik gaur arte iraun duena. Larramendik eta beste askok uste zuten kanpoko inbasioek ez zutela hizkuntza aldatu, baizik eta lurraldea soilik murriztu. Ikuspegi honek sasi-historiarako bidea irekitzen du: ustez glaziazio edo Harri Aroko hitzak gaur arte bere horretan iraun dutela, edo “euskara garbia” maileguak kenduz berreskura daitekeela.

Ikuspegi hori okerra da: testu zaharrek (adib. Refranes y Sentencias) erakusten dute euskara nabarmen aldatu dela mende gutxitan. Uniformitarismoaren printzipioaren arabera, hizkuntza guztiak aldatzen dira, eta euskara ez da salbuespena. Euskara ez da beste hizkuntzak baino “zaharragoa”: hizkuntza guztiak giza hizkuntza sortu zen garaikoak dira. Horregatik, beharrezkoa da aitzineuskara bezalako kontzeptuak erabiltzea: antzina hitz egiten zena ez zen gaurko euskara bera.

2.4.2.2. Ahaide galduen xerka

Ikuspegi konparatzaile ortodoxoaren arabera, hizkuntza isolatuek ez dute historiaurrerik, metodo konparatzailea ahaideen artekoa baita. Meilleten arabera, euskara isolatua izanik, ezin da haren historia egin. Horrek azaldu du zergatik egin diren euskararen ahaideak bilatzeko hainbeste saio (Schuchardt-en eredua), nahiz eta emaitza sendo gutxi eman.

2.4.2.3. Historiaren lehentasuna

Schuchardt-en kontrara, Luchaire-ren eredua historiako eta protohistoriako lekukotasunak biltzean oinarritzen da (akitaniera, Erdi Aroko dokumentuak). Mitxelenak ikuspegi hori hartu zuen oinarri:

• Historiaurreari buruzko ezagutza hipotesien multzoa da.
• Hipotesiak sendotzeko, datuak bildu eta ustiatu behardira.
• Historiaurreko hipotesien helburua euskara historikoa azaltzea da.

Horregatik, Mitxelenak ez zuen ahaidetasun hipotesietan jarri indarra, baizik eta forma historikoak azaltzen zituzten azalpenetan (adib. lat. pace → eus. bake).

2.4.2.4. Euskarak historiarik ez?

Mitxelenak Meilliten ezezkoa hiru modutan gezurtatu zuen:

1. Euskarak historia badu, nahiz eta laburragoa eta osagabeagoa izan.
2. Barneberreraiketa erabil daiteke: hizkuntza bakarrean gordetzen diren irregulartasunek aurreko egoeren aztarnak erakusten dituzte.
3. Euskara ez da mundutik isolatua: maileguek aukera ematen dute historiaurrea berreraikitzeko.

Horren ondorioz, Mitxelenak barneberreraiketa mistoa erabili zuen, maileguen jatorria eta emaitza konparatuz.

2.4.3. Ondorioak

Euskara ere aldatzen den hizkuntza da, isolatua izan arren. Mitxelenak erakutsi zuen hizkuntza isolatuen historia lantzeko hainbat metodo daudela, hala nola:

• Barneberreraiketa.
• Dialektoetan oinarritutako konparaketa.
• Lekukotasunen azterketa filologikoa.
• Hizkuntz ukipena.
• Konparaketa tipologikoa.
• Gramatikalizazio bideak.

Metodo horiei esker, euskararen historia ikerketa aurreratua da, eta Campbellen arabera, eredugarria da hizkuntza isolatuen azterketarako.

3. Diakronia eta Filologia (laburpena)

Hizkuntzaren historiak hizkuntzen aldaketa etengabea aztertzen du, bai historia dokumentatua erabiliz, bai historiaurrea berrerikiz. Lan horretan bi figura nagusi daude: filologoa eta hizkuntzalari diakronikoa, eta bien arteko elkarlana ezinbestekoa da.

3.1. Nork egiten du historia?

Ahozko hizkuntza zaharrari buruzko informazioa oso mugatua da, grabaketak XIX. mendearen amaieran baino ez baitira hasi. Euskarazko lehen grabaketak XX. mendearen hasierakoak dira, eta aurreko garaietarako zeharkako datuak besterik ez dugu.

Horregatik, hizkuntzaren historia egiteko testu idatziak dira iturri nagusia. Hemen kokatzen da filologiaren eginkizuna: testuak bildu, aztertu, egiaztatu eta interpretatzea, hizkuntzaren historiari buruzko informazioa lortzeko. Filologia testuen materialtasunaz eta ulergarritasunaz arduratzen da (kalteak, grafia, hitzen esanahia, formak). Hizkuntzalaritza historikoa XIX. mendean filologiatik sortu bazen ere, XX. mendean bi diziplinak sarri bereizi dira, nahiz eta horrek kalte egin. Egokiena da biak elkarlanean aritzea:

• Filologiak datu zehatz eta fidagarriak ematen dizkio hizkuntzalariari.
• Hizkuntzalaritzak arazo linguistikoen ikuspegia eskaintzen dio filologoari, testuen azterketa emankorragoa izan dadin.

Mitxelenaren arabera, datu historikoek lehentasun osoa dute historiaurrea berreraikitzeko hipotesien gainetik: hipotesiak datuekin kontraesanean badaude, baztertu egin behar dira.

3.2. Lekukotasunen abantailak

Filologiak dokumentu zaharretatik honakoak lortzen ditu:

• Aldaketak non eta noiz gertatu diren.
• Berrikuntzen sorrera eta arkaismoen galera.

Adibidez, testuen bidez jakin da mendebaleko euskararen ezaugarri fonetiko batzuk XVII. mendean finkatu zirela. Lexikoaren historian, oso garrantzitsua da lehen lekukotasuna: hitz baten agerraldi idatzirik zaharrena. Data horrek ez du esan nahi hitza orduan sortu zenik, baizik eta ordukoa dela dugun lehen froga ziurra. Lehen lekukotasunez gain, funtsezkoa da forma etimologiko zaharrena aurkitzea, horrek hitzen historia sakonago ulertzeko aukera ematen baitu.

Lan filologikoak, beraz, ondorio handiak izan ditzake ez bakarrik hitz edo testu jakin baten historian, baizik eta hizkuntza familien sailkapenean, berreraiketan eta aldaketen interpretazio orokorrean ere.

3.3. Testuen mugak

Testu idatziak ez dira ahozko hizkuntzaren isla zuzena. Idazkerak bere arauak eta konbentzioak ditu (grafia, estandarra, genero literarioak), eta horrek arazoak sortzen ditu. Ohiko mugak:

• Grafiaren zehaztugabetasuna: oposizio fonologikoak ez adieraztea (adib. txistukariak, bokal sudurkariak).
• Hapaxak (behin bakarrik agertzen diren formak), interpretatzeko zailak.
• Neutraltzeak (frikari/afrikatuak), testu askotan ezin argi bereizi.

Bestalde, itzulpenek arazo bereziak sortzen dituzte, batez ere kalkoen bidez: jatorrizko hizkuntzaren hitzak edo egiturak euskarara ekartzean. Kalkoak ez dira beti itzultzailearen akatsa; askotan, hizkuntza idatzia lantzeko estrategia kontzientea dira (Leizarragaren kasuan bezala). Filologoaren lana da testu bakoitzaren arriskuak eta mugak identifikatzea, diakronistak datuak gehiegi fidatu ez daitezen.

3.4. Filologiaren armak

Testuen zailtasunak gainditzeko, filologiak hainbat ikerketa-lerro garatu ditu:

• Grafiaren eta idazkeraren historia.
• Itzulpenaren historia.
• Ahozkoaren eta idatziaren arteko harremanak.
• Testuartekotasuna.
• Bibliografia materiala.

Bibliografia materialak testuaren ezaugarri fisikoak aztertzen ditu (papera, inprenta, ur-markak), eta horri esker testuen datazioa eta edizioak hobeto ezagutu daitezke. Euskal filologian gero eta garrantzitsuagoa da, azken urteetan emaitza oso esanguratsuak eman baititu.

Hizkuntzaren historia ezin da egin filologiarik gabe, eta filologiak zentzua hartzen du hizkuntzalaritza historikoaren galderen argitan.