Euskararen Gramatizazioa: Hastapenak eta Corpus Arkaikoa

Euskararen Gramatizazioa: Testuinguru Historikoa

Gramatizazioa Errenazimenduan hasi zen prozesua da, Europako hizkuntzak (eta gero beste kontinenteetakoak) deskribatu, ikasi eta normalizatzeko tresnak (gramatikak, hiztegiak) sortu zituena, latinezko eredua jarraituz. Prozesu horri esker, hizkuntzak idatziz finkatu eta prestigioa lortu zuten, eta administrazioan, irakaskuntzan, kulturan eta zientzian erabiltzen hasi ziren, latina atzean utziz.

Hala ere, gramatizazioak bi ondorio izan zituen:

• Kanpotik hizkuntza-aniztasuna bultzatu zuen arren, barrutik estatu bakoitzeko hizkuntza bakarraren erabilera indartu zuen.
• Estatu-hizkuntza bat aukeratu eta estandarizatu zen, beste hizkuntzak eta aldaerak baztertuz. Horren adibide dira gaztelaniaren eta frantsesaren gorakada eta ofizialtasuna, beste hizkuntzen kaltetan.

Frantzian, Frantzisko I.ak 1539an administrazioan herri-hizkuntzaren erabilera agindu zuen, baina frantses estandarraren mesedetan. Espainian, Nebrijak gaztelania Inperioaren tresna gisa proposatu zuen 1492an, baina Austriarrek hizkuntza-aniztasuna gehiago onartu zuten.

Erreformak ere bere eragina izan zuen: Bibliaren itzulpenek hizkuntza estandarrak sendotu zituzten eta ipar-mendebaldeko Europan alfabetatzea bultzatu zuten, katolizismoak hegoaldean prozesu hori moteldu zuen bitartean.

Gramatizazioaren Hastapenak Euskaran

Azken ikerketek erakutsi dute euskararen lehen gramatizazio ahaleginak Etxepare, Leizarraga eta Refranes y Sentencias (RS) lanean ageri direla. Euskararen gramatizazioaren hastapenak inprenta, erreforma eta humanismoaren testuinguruan kokatzen dira.

Hiru lan nagusitan agertzen dira euskararen lehen gramatizazioaren aztarnak:

• Etxepare: Humanismo eta erreformaren eraginpean zegoen, eta Bordelen argitaratu zuen, eremu horretako humanista eta erlijio-erreformisten laguntzaz.
• Leizarraga: Arroxelan (protestanteen gunean) eta Haultin inprimatzaile garrantzitsuaren bidez argitaratu zuen. Bere grafia garatua garaiko frantses erlijio-erreformistekin lotzen da.
• RS (Refranes y Sentencias): Hizkuntza ikasteko helburua zuela dirudi. Egungo ikerketek erakusten dute lan hau Frantziako Matias Mares inprimatzaileak argitaratu zuela.

Euskararen lehen deskribapenak: Apologistak

Gainera, euskararen gramatikaren lehen deskribapenak egin zituzten "apologistak" ere aipatu behar dira:

Garibai (1571)

Euskararen egitura sinplea dela esan zuen eta toka-noka bereizketa adierazi zuen.

Poza (1587)

Euskal hitzek izendatzen dutenaren esentzia eta definizioa gordetzen dutela azaldu zuen (euskararen izaera "kratilikoa").

Pedro Madariaga

Kaligrafoa eta ortografiaren lehen tratatua idatzi zuen; euskararen hots bereizgarriak nola idatzi behar ziren zehaztu zuen eta euskaldunak euskaraz idaztera bultzatu zituen.

Euskal Gramatizazioaren Lehen Urratsak

Euskal gramatizazioaren lehen urratsak hauek izan ziren:

1. Praktikan erabilitako ortografia (Etxepare, RS, Leizarraga).
2. Gramatika deskribapenak (Garibai, Poza).
3. Hizkuntz ikasteko errefrau bilduma (RS).
4. Hiztegi baten oinarria: Landucciren gaztelania-euskara hiztegi elebiduna (1562).

Euskara Arkaikoko Corpusaren Ezaugarriak

Euskararen garai honetako testu corpusak hiru ezaugarri nagusi ditu:

• Asimetria: Corpusaren gehiengoa Leizarragaren testuek osatzen dute (%80), eta horrek desoreka handia sortzen du bai tamainaz, bai banaketa geografikoan. Horrez gain, Leizarragaren lekukotasunak bereziak dira eta ezin dira zuzenean hartu hizkuntzaren adierazle orokor gisa.
• Heterogeneotasuna: Corpusak forma, genero eta maila askotarikoak biltzen ditu (itzulpenak, poesiak, gutunak, ahozko esapideak...), nahiz eta tamainaz urriak izan.
• Urritasuna: Corpus oso mugatua da, batez ere garai zaharrenetan. Euskara Arkaikoan 93 lekukotasun baino ez dira, eta jauzi handia dago Euskara Arkaikotik Euskara Zaharrera.

Geografikoki, Mendebaldeko euskara hobeto dokumentatua dago, eta hiru eremu bereizten dira: Mendebaldeko muturra, Sortaldea eta Araba. Erdialdeko eta ekialdeko lekukotasunak eskasak dira, nahiz eta azken aurkikuntzek (Lazarraga, Azkoitiko testua, etab.) panorama pixka bat hobetu duten.

Gainera, Mendebaldean arkaismo gehiago gorde dira, baina litekeena da hori corpusaren asimetriaren ondorio izatea eta ez benetako errealitate historikoa.

Corpusaren Ezagutza eta Ikerketa Egoera

Corpusaren ezagutzan gabezia handiak daude:

• Lekukotasun berantiarrak: Testu batzuk berandu arte ez dira argitaratu edo ezagun egin (adibidez, Landucciren hiztegia 1958an eta Lazarragaren eskuizkribua 2004an).
• Edizio zaharkituak: Corpusaren oinarri diren edizioak oso zaharrak dira, eta askotan berrargitaratze hutsean geratu dira. Salbuespen garrantzitsuak: Refranes y Sentencias edizio berria (Lakarra, 1996) eta Monumenta Linguae Vasconum proiektua.

Proiektu berriak: Euskal Testu Zaharren Bilduma Berria eta Krestomatia proiektuak bidean daude, corpus zabaltzeko eta hobeto ezagutzeko asmoz.

Azterketa filologikoetan ere gabeziak daude: egiletza, jatorri dialektala eta testuinguru historikoa ez dira behar bezala aztertu. Bereziki, Mendebaldeko euskara hobeto aztertu da, Mitxelenak eta Lakarrak bizkaiera zaharraren ikerketetan egindako lanari esker.

Erdialdeko eta ekialdeko testuen potentziala ez da oraindik guztiz baliatu. Azken urteetan, ordea, ikerketa berriak agertu dira (Camino, Mounole, Padilla), eta corpusaren ezagutza zabaltzen ari da, nahiz eta oraindik lan handia dagoen egiteko.