Euskararen Fonetika eta Fonologia: Aldaketa Diakronikoak

/h/ Fonema eta Aspirazioa Euskaraz

/h/a Euskal Herrian betidanik ahoskatu den fonema da, adituen ustez. Akitaniako euskal izen zaharretaraino (cison, sembe, bihox...) jo behar dugu /h/aren antzinatasuna ikusteko.

Hala ere, /h/ zahar horrek aztarnak utzi ditu hegoaldean:

• Uharte > Ugarte
• Le(h)un > Legun
• Haitz + gibel > Jaizkibel

Gaur egun /h/ soinua Iparraldean bizirik dirau.

/h/aren Ahoskera Dialektala

Ahoskera desberdinak aurkitzen ditugu euskalkietan:

• (EB) auzo > aizo (Z)
• (EB) haize > aize (Z)
• (EB) haize > haize (L)
• (EB) auzo > auzo (L)

/h/a zein inguramendu fonikotan agertzen zaigu?

Azpimarratzeko modukoak dira honako inguramendu foniko hauek:

• Sonanteen inguramenduan: nh, lh eta rh. Adibidez: sen/har, el/hez/ta/tu, al/ha/ba, ber/he/zi.
• Bokalen artean: lehen, nihau (neu).
• Herskari ahoskabeen inguramenduan: ph, kh eta th. Adibidez: a/phez, ur/the, khan/ta.

Dardarkariak (Rhotics)

Bi dardarkari ditu euskarak: /r/ gogorra eta /r/ leuna. Baina Iparraldean /R/ ubularra ere entzuten da, frantsesaren eraginez.

/r/ leunaren galera

/r/ leuna bokal artean egokitzen denean, galdu egiten da:

B r B > B ∅ B

• (L) mendirat > mendiat
• (Ipar.) zelarik > zelaik
• (EB) Zuberoa > Xibeua (Z)

Fenomeno fonetiko horiek gertatzen direnean, bigarren mailako diptongoak sortzen dira sarritan, hots, jatorrizkoak ez diren diptongoak.

Kontsonante Alternantziak

Bi alternantzia dira nagusi:

• -ki / -gi alternantzia: (EB) jaiki > jagi (B)
• l / d alternantzia:
  • (EB) belar > bedar (B)
  • (EB) zilar > zidar (B)
  • (EB) elur > edur (B)

Bustidura edo Palatalizazioa

Bi bustidura mota daude:

Bustidura Automatikoa

-i- bokalaren eraginez sortzen denean:

• i + t > tt: (EB) ditut > dittut
• i + ts > tx: (EB) itsaso > itxaso
• i + l > ll: (EB) mutila > mutilla (G)
• i + n > ñ: (EB) mina > miña (G), miñe (B)
• i + z > x: (EB) bizi > bixi; (EB) goizean > goxean (B)

Bustidura Adierazkorra

Berariaz edo nahita sorturiko bustidurari deritzo. Txikitasuna, maitasuna eta goxotasuna adierazteko erabiltzen da, batez ere. Zenbait herritan umeei hitz egiteko *xuka* erabiltzen da, bustidura adierazkorra sortuz: Xer duxu? Oñaxea duxu ala?

Adibideak

• (Gazt.) Victor > Bittor, Bitxor (B)
• (Gazt.) Javier > Xabier
• (Gazt.) Magdalena > Maddalen

Euskaran: emakume ttenttea (harroa) vs. emakume tentea (zuzena). Beraz, ttente ≠ tente.

Beste Fenomeno Kontsonantiko Batzuk

Sandhi Fenomeno Fonetikoa

Hitz-elkarketetan gertatzen den aldaketa fonetikoa:

n/l + z > tz

• egin zen > eintzan (G), egintzen (EB)

Bizkaierazko Fenomenoak

Bizkaieraz entzuten diren aldaketa espezifikoak:

• ez + j > etxat, etxata (Adibidez: "ez jata gustatzen")
• k + b > p:
  • (EB) inork (b)ere ez > iñopes (B)
  • (EB) nik baino gehiago > nipaño geixau (B)

Neutralizazioak

Neutralizazioa herskari ahoskabeen alde (p, t eta k):

(EB) nb > np (B, Z)

• (EB) denbora > denpora (B, Z)
• (EB) jendea > jentea (Z), jentie (B)