Euskal Literatura eta Euskalkiak: XIX-XX. Mendeetako Historia Laburra
XIX. eta XX. mendeetako euskal literatura
1853. urtean Urruñan Lore Jokoak antolatu ziren, Antoine d'Abbadie-ren eta Anton Abadiaren eskutik. 1876an foruen galera gertatu zen, eta 1880an Donostian beste Lore Jokoak egin ziren. 1897an lehen ahaleginak egin ziren, eta 1900. urtean industrializazioak, abertzaletasunak eta foruen galerak eragin handia izan zuten.
Erakunde eta taldeak aurrez aurre
1918an Euskaltzaindia eta Eusko Ikaskuntza sortu ziren. Euskaltzaindiaren helburu nagusia euskararen batasuna izan zen, eta leloa "Jakin eta jarrai" zen. Eusko Ikaskuntzaren helburua euskal munduari dagozkion gaiak ikertzea zen. 1926an Euskararen Eguna Arrasaten ospatu zen, euskalzaleek sortua. 1930ean Olerki Eguna ospatu zen.
Idazle nagusiak
- Lizardi (1896-1933): Jose Maria Agirre, Zarautzen jaioa eta Tolosan bizi izan zena. Prosan idatzi zuen Hotzaldiak (1932) eta olerkiak Biotz-begiak (1932) eta Umezurtz (1934). Gazte hil zen.
- Lauaxeta (1905-1937): Estepan Urkiaga, Izkan jaioa, Muxikan bizi izan zena. Gerra garaian komisario politikoa izan zen, eta Gasteizen fusilatu zuten. Bere poema bilduma Bide Barrijak (1931) poesia berria esperimentatzeko nahia adierazi zuen, eta Arrats Baran (1935) bere lan nagusia da.
- Orixe (1888-1961): Nikolas Ormaetxea, Gipuzkoarra, Orexakoa jaiotzez. Euzkadi egunkarian eta Euskaltzaindian lan egin zuen. Nobela Santa Cruz apaiza (1929) bere lan ezagunena da.
Prosa eta poesia
XX. mendera arte euskal liburugintza erlijiosoa izan zen nagusi. XIX. mendean Europako literatura garrantzitsua izan zen nobelagintza. Txomin Agirre (1864-1920) lehen euskal nobelagilea izan zen, Ondarroan, apaiza eta Pentsaera Kirstau Ella lanekin. Beste nobela batzuk: Auñamendiko Lorea (1899), historikoa; Kresala (1906) eta Garoa (1912), ohitura nobelak.
Poesia XX. mendearen hasieran garatu zen, 1930-36 bitartean puntu gorenera iritsiz. Bertsolaritzatik bereiz, lehen hamarkadetako poetak Erreterio Arrese, Klaudio Sagarzazu (Satarka-aurtxoa, Seaskan) eta Kolablaka Jauregui (Jautarkal) izan ziren. Bultzatzaile nagusia Aitzol izan zen, eta bere kideak Lizardi, Lauaxeta eta Orixe izan ziren.
Euskalkiak
Hizkuntzek aldaerak izaten dituzte, batez ere ahozko erabileran. Euskalkia euskararen dialektoa da, eta leku batean edo bestean dituen aldaerak adierazten ditu. Bost euskalki nagusi daude: nafarlapurtarra, zuberotarra, nafarra, mendebaldekoa eta erdialdekoa. Zuberotarra eta mendebaldekoa dira berezienak, bazterreko euskalkiak direlako eta erdigunetik urrun galdu ez diren zaharrak gordetzen dituztelako.
Sailkapenaren historia
Inguruko hizkuntzekin kontaktuan, euskarak gaztelaniatik eta okzitanotik elementuak hartu ditu. Sailkapenari dagokionez, Leizarraga, Axular eta Sarako Etxebarri aipatu behar dira. Arnaud Oihenart-ek euskalkiak tribuekin lotu zituen (akitaniarrena, baskoiena, barduliarrena, autrigoiena). Manuel Larramendi-k bizkaitarra, gipuzkoarra eta nafar-lapurtarra bereizi zituen. Louis Lucien Bonaparte printzeak mendebaldekoa, erdigunekoa eta ekialdekoa proposatu zituen. Koldo Zuazok gaur egun 6 euskalki bereizten ditu: mendebaldekoa, erdialdekoa, nafar-lapurtarra, zuberotarra, nafarra eta ekialdeko nafarra.
Hiztegia eta esamoldeak
Hitz bikote eta antonimo batzuk: etekin-irabazi-galera, ihartu-lehortu-busti, zabar-desordenatua-txukuna, berariaz-nahita-nahigabe, joritu-opari-gutxi, iruzur-engainu-egia esan, lohitu-zikindu-garbitu, sona-fama-ezezagun, iseka-burla, arbuiatu (despreciar), bahitu (secuestrar), esparru-zonalde, zapuztu-gaizki atera plana, eragotzi-debekatu, zilegi-legezkoa, erronka-zerbait lortzeko asmoz, berme-garantia, pagotza (chollo).
Poemaren azterketa
- Idazlea eta garaia: poemaren egilea eta testuingurua identifikatu.
- Ulermena: poemaren esanahi nagusia ulertu.
- Metrika: paragrafoak, silabak eta rimak aztertu.
- Baliabide estilistikoak: elipsia, hitz konposatuak, neologismoak, adjektibazioa, metafora, pertsonifikazioa, aditz sintetikoak, errepikapena, harridura eta asindeton.