Euskal Herriko industrializazioa eta langile mugimendua (XIX–XX m.)

Industrializazioa Espainian eta Euskal Herrian: hasiera eta baldintzak

1.1 Askatasun ekonomikoen baldintzak

Espainian industrializazioa hasteko merkatu nazionala sortu zen. 1841ean Espartero-k aduanak kostaldera eraman zituen, eta barrualdean zirkulazio librea egon zen. Cádizko konstituzioak monopolioak kendu zituen, eta desamortizazioek lurrak saldu‑erosteko aukera eman zuten. Horrela kapitalismoa garatzen hasi zen, enpresek eta pertsonek euren ondasunak eta dirua libre erabiltzeko aukera zutelako.

1.2 Industrializazioa ez garatu izanaren arrazoiak

Espainian industrializazioa ez zen sakon garatu egonkortasunik ez zegoelako: Independentzia Gerra, Karlistadak eta gobernu-aldaketak etengabe izan ziren. Herritarren gehienak nekazari pobreak ziren, eta ez zegoen nahikoa merkaturik. Desamortizazioek nekazaritza modernizatu ez zuten, lur berriak erosi zituztenek ez zutelako inbertsiorik egin. Gainera, ez zegoen baliabide natural garrantzitsurik (kotoia, energia hidrauliko indartsua…), eta hori industria garatzea oztopatu zuen.

1.3 Hedapena

Espainian industrializazioa 1876tik zabaldu zen, Karlistadak amaitu eta Berrezarpenak egonkortasuna ekarri zuenean. Hedapena ez zen lehentasun berdinean eman: Madrilen industria batzuk sortu ziren baina ez zen eremu nagusia; Katalunian XIX–XX. mendeetan oihalgintza eta kontsumo-ondasunen industria garatu ziren, burgesiaren bidez merkatu propioa sortuz; eta Bizkaian kotoia eta batez ere burdina lantzea funtsezkoa izan zen, meatzaritza eta esportazioa handituz, eta Ybarra familien esfortzuek industria modernoagoa eragin zutenez.

1.4 Ondorioak

Industrializazioak ondorio demografiko, sozial eta politikoak ekarri zituen: jende asko industriaguneetara joan zen eta barnealdea hustu egin zen (Madril izan ezik, 1957an 2,7 milioi biztanle zituena). Landa eremuetan ohitura zaharrak mantendu ziren, baina hirietan ideologia politiko modernoak zabaldu ziren. Industria-guneetan langile mugimendua antolatzen hasi zen eta sozialismoa indartu zen; 1879an Pablo Iglesiasek alderdi sozialista sortu zuen.

Bizkaiko industrializazioa: meatzaritza eta siderurgia

2.1 Hedapena eta gakoak

Bizkaiko industrializazioa XIX. mendearen erdialdean hasi zen, Santa Ana de Bolueta bezalako lantegiak sortuta, burgesia sendotuta, Europako harremanek prozesua bizkortuta eta Zornotzako proiektuek trenbidea bultzatuta. Bi gako nagusi izan ziren meatzeak aprobetxatzeko:

• 1856ko Meatzeen Legea: meatzeak erostea eta ustiatzea baimendu zuen.
• Burdinaren kalitatea: Bizkaiko burdina Bessemer prozedurarako egokia, merkea eta kalitatezkoa zen.

Ondorioz, Bizkaia meatzaritza-gune nagusi bihurtu zen: atzerriko kapitala iritsi zen, garraioa merketu zen, eskulana ugari eta merkea izan zen, burdina Britainia Handira esportatzea azkar hazi zen, eta Ybarra, Chávarri, Urquijo, Gandarias, Lezama-Leguizamón eta Sota-Aznar bezalako enpresa eta konpainia asko sortu ziren.

2.1.3 Prozesua eta eragin industrialak

Bizkaiko industrializazioa meatzaritzatik abiatu zen: burdina ustiatzeak kapital handia sortu zuen, eta horri esker labe garaiko siderurgia eta beste industria batzuk garatu ziren. 1880 inguruan siderurgia indartsu hazi zen Bilboko itsasadarraren erabilerari esker, eta Altos Hornos de Vizcaya siderurgia handienen artean bihurtu zen. Itsasadarrak ontzigintza garatzea ere ahalbidetu zuen, burdina Britainia Handira esportatzeko. Siderurgiaren inguruan beste industrien sorrera izan zen, hala nola Euskalduna; XX. mendearen hasieran azpiegitura eta zerbitzu nagusiak sortu ziren.

Gipuzkoako industrializazioa eta kostaldeko jarduerak

2.2 Gipuzkoa

Gipuzkoa XIX. mendearen bigarren erdian industrializatu zen, Bizkaia baino beranduago eta motelago; lurralde menditsua, portu txikiak eta nekazaritza ahula izan ziren oztopoak. Biztanleria gutxi izan arren, nekazaritzatik industriara igaro ziren pertsonek prozesua bultzatu zuten, eta foru-erregimen bereziak lagundu zuen. Sektore nagusiak izan ziren: papergintza (Tolosa), ehungintza (Bergara, Soraluze, Azkoitia) eta metalurgia. Mende amaieran labe garaiko enpresa handiagoak sortu ziren (adibidez, Sociedad Española de Construcciones Metálicas; Patricio Etxeberria bezalako ekimenak). Deba ibarrean armagintza indartu zen Lehen Mundu Gerraren garaian. Kontsumo-industriek tokiko eskaerari erantzun zioten, eta aurrezki-kutxek (Donostiakoa eta Gipuzkoakoa) finantzak indartu zituzten. Azpiegiturek (Madril–Irun trenbidea, Pasaiako portua eta Bilbo–Donostia trenak) garapena bizkortu zuten.

Politika eta mugimendu sozialak

3.1 Langile mugimendua

Bizkaian industrializazioa azkar garatu zen burdina gertu egoteagatik eta kapitalismoaren indartzearengatik; enpresa nagusiak izan ziren Altos Hornos de Vizcaya, La Basconia, SECM, Babcock & Wilcox eta Echevarria. Bestalde, papergintza, elikagaiak eta kimika garatu ziren Deba, Tolosa, Beasain eta Elgoibarren. Gipuzkoako kostaldean arrantza jarduera nagusia izan zen Pasaia, Kuka eta Getaria bezalako portuetan.

3.2 Euskal aniztasuna

1876ko karlisten porrotak eta foruen ezabaketak zentralizazioa ekarri zuten, baina industrializazioak biztanleria handitu eta ideologia aniztasuna sortu zuen. Ezkerreko alderdiak Gipuzkoan eta Bizkaian indartu ziren (sozialistak, errepublikanoak eta komunista batzuk), eta eskuinekoak Araban eta Nafarroan nagusi izan ziren (karlistak, Elizarekin lotura estuagoa). Araban eta Nafarroan errepublikanoek indar txikia izan zuten karlisten nagusitasunagatik. Langileak sindikatuetan antolatu ziren eskubideak defendatzeko, eta Bilbon zein Gipuzkoan sozialistek lan handia egin zuten; horien artean nabarmentzekoa da Dolores Ibárruri "La Pasionaria". Langileen aldarrikapenetan Facundo Perezagua izan zen Bilboko sozialisten lider nagusietako bat, eta Bilbo sozialisten zentro nagusi bihurtu zen; Gipuzkoan Eibar eta Irun izan ziren sozialismoaren eremu nabarmenak. Azkenik, 1921ean sortu zen PCE (Partido Comunista de España).

3.3 Euskal abertzaletasuna

Euskal abertzaletasuna XIX. mendearen amaieran garatu zen, eta EAJ (Euzko Alderdi Jeltzalea) sortu zen garai horretan. Sabino Aranak lehen obra nazionalista idatzi zuen, Bizkaitarra (1892), eta bere helburua herri euskaldun eta katolikoa eraikitzea zen. Mugimenduaren barruan bi korronte nagusi sortu ziren: alde batetik autonomistak edo jeltzaleak, eta bestetik independentistak edo berrarrak.

Ideologia eta sindikalismoaren bilakaera

4.2 Sozialismoa

Sozialismoa Bizkaian indartsu garatu zen XIX. mendearen amaieran; Facundo Perezaguak 1886an lehen talde sozialista sortu zuen. Gipuzkoan zabalkuntza motelagoa izan zen, Eibar izan ezik. Bi etapa nagusi izan zituen: lehenik, erradikala (1890–1915), meatzarien lan‑baldintzak hobetzeko borrokan oinarritua; eta ondoren, moderatua, Indalecio Prietoren gidaritzapean, errepublikazaleekin elkarlanean. 1917ko krisiak eta greba orokorraren porrotak moderazioaren aldeko joera sendotu zuten. 1918–1921eko inflazioak eta Errusiako Iraultzaren eraginak sindikatuak indartu zituzten. Primo de Riveraren diktadura garaian, UGTk gobernuarekin lankidetza izan zuen, CNT erradikalagoa baztertzen zen bitartean.

4.3 Anarkismoa

Errusiako Iraultzaren eta III. Internazionalaren eraginez, PSOE barruan zatiketak sortu ziren eta 1921ean PCE eratu zen. Facundo Perezagua eta Dolores Ibárruri bezalako militanteek komunismoaren alde egin zuten, eta PCEk indarra hartu zuen batez ere meatzarien artean. Hala ere, PSOE-k langile mugimenduko alderdi nagusia izaten jarraitu zuen. Anarkismoak Espainian indar handia izan bazuen ere, Euskal Herrian bere presentzia zegoen, baina oro har txikiagoa izan zen.

4.4 Sindikalismo katolikoa

ELA/STV 1911n sortu zen, sindikalismo katoliko eta abertzale gisa. Sabino Aranak sozialismoa "ateo eta maketoen ideologia" zela uste zuen, eta horregatik sindikatu propio bat defendatu zuen, katolizismoan eta abertzaletasunean oinarritua. ELAk Eliza Katolikoaren doktrina soziala hartu zuen oinarri, eta lehenik Bizkaian zabaldu zen, gero Gipuzkoara hedatuz.

Oharra: Testu originala mantendu da; egokitzapenak ortografia, puntuazio eta kapitalizazioan egin dira, eta irakurketa errazteko atalak, azpiatalak eta zerrendak gehitu dira SEO eta egituraketa hobeagoarentzako.