Euskal Herria Francoren diktadura: garapena eta erresistentzia

Euskal Herria: Francoren diktadura garaiko lehen zatia

11. Euskal Herria Francoren diktadura garaiko lehen zatia. Gerraostea: erregimen ahuldadea eta egonkortzea. Gerra zibila zenean, euskal gizartea bi zatitan banaturik geratu zen: alde batetik erregimen berriaren alde zeudenak (militarrak, falangistak, tradicionalistak eta burgesia) eta bestetik erregimenaren aurka zeudenak (nazionalistak, komunista, anarkistak, errepublikarrak eta sozialistak). Erregimena hasieran Euskal Herriko hainbat gauza zapaldu zituen: eskubideak eta ideiak murriztu, administrazioa eta lan munduaren depurazioa egin, eta euskal kulturarekin erlazionatuta zeuden hainbat jarduera debekatu zituzten. Bizkaiak eta Gipuzkoak beren Kontzertu Ekonomikoko estatusa galdu zuten.

J.A. Agirre buru zuela, aliatuekin lotura diplomatikoa sortu zuten —batez ere AEBekin izan zuten esperantza—, gerra amaitzerakoan diktadura faxista amaituko zela pentsatzez. Horregatik euskal eta espainiar indar politikoek Baionako Ituna sinatu zuten. Baina Frankok Vatikanoarekin konkordatu zuen eta AEBrekin hitzarmen ekonomiko-militarrak lortu zituen; horregatik, erregimena indartzea lortu zuen. Hori zela eta, euskal oposizioaren itxaropena zapuztu egin zen.

Euskal oposizioak Ondorengotasun Legea ez bozkatuko zuten ekimena koordinatu zuen eta 1947an grebetara deitu zuen. Greba horietan erregimenak zapalkuntza moduan milaka kaleratze egin zituen. Gerra osteko Euskal ekonomia oso gogorra zen autarkia egoeragatik eta Estatu espainolak euskal enpresei jarritako oztopoengatik. Hala ere, Iberduero enpresa sortzea lortu zen, eta metalurgiak, ontzigintzak eta banketxeek diru asko irabazi zuten. Kooperatibismoa hasi zen: Ulgor, Fagor eta Caja Laboral Popular lehenengo enpresa kooperatibistak izan ziren. Bitartean, langileen soldatak jaitsi ziren.

Euskal Herria: diktadura garaiko bigarren zatia

Euskal Herria Francoren diktadura garaiko bigarren zatia. 60ko hamarkadan, garapen ekonomikoa areagotzen zela eta hainbat gatazka hasi ziren. Euskal Herrian berriro jarri ziren frankismoaren kontra: langileen mugimendua, euskal Eliza, oposizio politikoa eta batez ere ETA erakundea. Kide eta jarraitzaile komunista eta sozialistek langileen mugimenduko sindikatu ofiziala sortu zuten modu klandestinoan sartuz. Comisiones Obreras indartu egin zen; UGT eta ELA sindikatu nazionalistak ere indartu ziren. Laminación de Bandas en Frío enpresak Basaurin greba handiena egin zuen. Greba hauetan izaera politikoa eta aldarrikapen sindikalak nahasten ziren. Egoera horregatik erregimena gogorrago erantzun zuen eta salbuespen-egoeratzat aurkeztuta hainbat heriotza-zigor izan ziren.

Unibertsitate eta kultura mugimenduak

Euskal Elizak biztanle eta militante nazionalistekin harreman estua izan zuen. Sermoietan gero eta kritika gehiago agertu ziren erregimenaren aurka, eta gobernu frankistarekin zenbait arazo izan zituen. PCE, PSOE eta EAJ batu egin ziren Unión de Fuerzas Democráticaren barruan. Honekin lortu zuten Aberri Eguna poliziarekin arazorik gabe ospatzea. Unibertsitateko ikasle batzuek EKIN taldea sortu zuten euskara defendatzeko eta independentzia aldarrikatzeko. EAJrekin zuten erlazioa apurtu zuten eta geroago ETA (Euskadi Ta Askatasuna) erakundea sortu zen (1959). Indarkeria izan zen oinarri; marxismoaren eta kolonialismoaren ideologia-elementuak gehitu zizkioten beren ideologia abertzaleari. 1968tik aurrera erregimenaren aurkako borroka armatuak indarra hartu zuen: 43 hildako eta ondoren beste hainbat gertakari izan ziren.

Estatuak ETAren zatirik handiena desegin zuen, baina gainerakoa bi taldetan banatu zen: alde batetik langileen mugimenduekin bateratzen zena eta bestetik borroka armatuaren aldekoa (Asanblea eta jarduera armatua). Garai horretan Burgosko Prozesua gertatu zen: zortzi heriotza-zigor sei kiderentzat eta gainerakoentzat kartzela-zigor luzeak. Jarrera honek protestak eragin zituen mundu osoko elkartasun mugimenduetan eta, azkenean, espetxe-zigor eta heriotza-zigor politika batzuk kritika ugariren menpe jarri zituen.

60ko hamarkadako kultura eta musika mugimendua

60ko hamarkadan kultur gorakada bat izan zen. Bi korronteak uztartzen saiatu ziren: euskal tradizioa eta Europan indarrean zegoen abangoardiako mugimendu berriak. Artean Zumetak garrantzi handia hartu zuen. Musikaren alorrean hainbat talde berri sortu ziren, euskal herriko musika tradizionala abesten zutenak. 'Ez dok Amairu' mugimendua sortu zen; Benito Lertxundi, Mikel Laboa eta Xabier Lete oso ezagunak izan ziren. Literaturan Txillardegi, Aresti eta Saizarbitoria euskararen erabilera suspertzen aritu ziren.

Espainia: hazkunde ekonomikoa eta garapena

10-1. GARAPENA ESPAINIA: HAZKUNDE EKONOMIKOA. Espainiak produktuen ekoizpena handitu zuen eta horrek barne produktu gordina (BPG) eta enplegua hobetzea ekarri zuen. Urte batzuetan BPG urteko %7tik gorako hazkundea izan zen. Desarrolismoaren garaia izan zen, baina ekonomia ez zegoen erabat irekita eta zergen bidez babestu zen barne merkatua.

Gobernuak teknokraten bitartez urteko hiru garapen-plan sortu eta aplikatu zituen; politika ekonomiko horiek kapitala erakartzea bilatu zuten, eta finantziazio publikoaren bidez sektore jakinetan inbertsioak lagundu ziren. Garapen ekonomikoaren finantziazioa inportazioek, turismoak eta emigranteek bidalitako diru-sarreren bidez egiten zen; milioi bat lagunek emigratu zuten kapitala eta beharrezko lehengaiak erosteko. Erakunde eta enpresa pribatuen bidez industria produkzioa hazi zen; oinarrizko industria asko garatu ziren, hala nola industria kimikoa eta mekanikoa. Garapen sektorerik handiena automobilarena izan zen; espainiarren artean kotxearen erabilera masiboki hedatu zen, baita etxetresna elektrikoen erabilera ere.

Ongizatea gero eta handiagoa izan zen, baina industrializazioa sustatzeko ekipo-ondasunen eta teknologiaren inportazio handia egin behar izan zen. Bankek eta industria-talde handiek estatuaren babes eta laguntza esanguratsua jaso zuten.

Aldaketak gizartean eta kulturan

2. ALDAKETAK GIZARTEAN ETA KULTURAN. 70eko hamarkadaren hasieran, Espainia herri garatua zen, baina desoreka handiak zituen. Gobernuaren planifikazioaren ondorioz industrialdeak sortu ziren, baina Andaluzia eta Extremadurako atzerapena nabarmena izan zen.

• Nekazari-exodoa. Biztanle askok euren herriak utzi eta Espainiako eskualde aberatsetara migratu zuten; horrela, hirien eta landa-guneen arteko desoreka handitu zen.
• Hirigintza espekulatzailea eta txabolismoa. Kontrolik gabeko eraikuntza eta higiezinen presioa hazi ziren, eta ingurumen arazo larriak sortu ziren.
• Turismoaren eragina. Mediterraneo kostaldea aldatu zen eta errepide-hobekuntzak komunikazioa erraztu zuten.
• Bizi-mailako hobekuntzak eta kontsumismoa. Turismoak, emigratzaileek eta enpresek ekarritako produktuen eskuragarritasunak bizimodu berri bat hedatu zuen; enpleguaren betetzeak, hezkuntzaren garapenak eta soldata igotzeak ongizate sistema eta tolerantziaren kultura bultzatu zuten (pentsioak eta osasun zerbitzuak garatu ziren).

Aldaketak kulturan eta hezkuntzan ere islatu ziren. Hedabideetan zentsura eta manipulazio sistematikoa izan zen, eta Televisión Española kultura tresna nagusi bihurtu zen. Aldizkariak sortu ziren eta hezkuntza gizarte osoara zabaltzen hasi zen (hizkuntza lege orokorra aipatzen da).

Kanpo-harremanak: Gibraltar eta Europa

3. KANPO-HARREMANAK: GIBRALTAR ETA EUROPAKO MERKATUA. Estatu Batuetako itunek erregimena indartu zuten; Marokorekin tirabirak baretu ziren eta Espainiako diplomaziak arrakasta lortu zuen nazioartean. Gibraltarri buruzko deskolonizazioa eztabaidatu zen; baina Espainiako ministroen presio ekonomikoek ez zuten Gibraltarreko biztanleen sentimendu britainiarrak ahuldu. Frankok Ekuatore Gineari independentzia eman zion.

Elkarrizketak egin ziren EEErekin eta 1970ean Lehentasunezko Akordioa sinatu zen. 1957an EEE sortu zen, baina Espainia ezin izan zen bertan sartu garaiko baldintzagatik; hura sartu gabe egoteak arriskuak zeuzkan Espainiaren ekonomiaren integrazioari dagokionez. Akordioak merkataritza-trukeak errazten zituen eta Espainiaren defizita murrizteko balio izan zuen norabide batean.

Erregimenaren inmobilismoa eta oposizioa

4. ERREGIMENAREN INMOBILISMOA... Erregimenaren inmobilismoa eta Prentsaren Legea. Arrakasta ekonomiko eta nazioarteko aitorpenak zituen arren, ez zituzten aldaketa txikienak ere onartu. Gizartea neutralizatzen saiatu ziren komunikabideen bidez; Orden Publikoko auzitegi bereziak sortu zituzten erdiko mailako biztanleak zigortzeko.

Oposizio "moderatua". Errepublikanoek batasun proiektu bat sortu zuten eta harremanak ezarri zituzten monarkia eta kristau-demokraten sektoreekin. Erregimenaren izaera antidemokratikoa salatu zuten Munichen. PCEk protagonismoa hartu zuen; Grimau buruzagiaren hiltzeak komunisten aurkako jazarpenaren inguruko oihartzuna handitu zuen. Estalinismotik eurokomunismora igaro zen badirudi.

Langile-mugimendu berria. Gatazkak areagotu ziren. Langile-mugimenduek askatasun eta sindikatuen sorrera eskatu zuten, eta negoziazio kolektiboaren beharra nabarmendu zen. Horrela sindikatu bakoitzak legezko espazio gehiago lortu zituen.

Unibertsitate oposizioa. Erregimena unibertsitatearen kontrola galtzen hasi zen; merezimendu intelektualaren irizpideak irakasleak sartzeko aitzakia bihurtu ziren. Irakasle biltzar askeak sortu ziren; katedradun batzuk kargutik kendu zituzten ikasleen manifestazioengatik. Maiatzaren 68ko ikasleen protestek handitu egin ziren eta poliziaren erantzunak campuseko okupazioak eta tentsioak sortu zituen.

Mugimendu nazionalistak. Frankismoaren aurrean Katalunia eta Euskadiko nazionalistek berriz indarra hartu zuten eta kultura adierazpenak sortu zituzten. Kataluniako oposizio demokratikoak batasun eta lankidetza maila handia lortu zuen; horrek organismo bateratuagoak eratzeko aukera eman zuen. Euskadin berriz, diktaduraren arazo nagusietako bat ETA izan zen, haren borroka armatuagatik eta erresistentziagatik.

Klero berria eta Eliza

Klero berria. Elizak diktaduraren kontrako parte-hartzea sustatu zuen. Oinarrizko komunitate kristauek eragin handia izan zuten aldaketa politikoen aldarrikapenean; elizgizon batzuk oposizioan zeuden eta elizaren egoitzak erabiliz bilerak egin zituzten. Abadeentzako espetxeak ireki ziren; garai hartan Espainiako espetxeetan apaiz kopurua altua zen. Eliza barruan ere aldaketak eta kontrasteak egon ziren.

Frankismoaren gainbehera

5. FRANKISMOAREN GAINBEHERA

Carrero Blancoren garaia: jarraipena eta krisiak

5.1 Carrero Blancoren garaia: erregimenaren jarraipena, kontraesanak eta Matesa kasua. Gorteek Joan Karlos printzea oinordekotzat izendatu zuten, erregimena mantentzeko akordioa bermatzeko xedez; hau mugimendu monarkiko berriaren ezarpenerako urratsa izan zen. Matesa enpresa-kasuan iruzurrak eta diru-laguntzen gaineko polemikak sortu ziren; horrek falangisten eta independenteen arteko kontraesanak agerian utzi zituen. Frankok falangisten kontra erantzukizunak eskatzen saiatu zen.

Oposizioaren joerak eta barne tentsioak. Barne egoera gero eta zailagoa zen; erregimenean sektore gogorren eta irekitasunaren aldekoen arteko talka handia sumatzen zen. Salbuespen egoerak Euskadin behin eta berriz aplikatu ziren; ETAri aurre egiteko zapalkuntza gogorragoak izan ziren. Burgosen eginiko epaiketak mobilizazio internazionalak eragin zituen eta, zenbait kasutan, amnistiak edo indultuak eragin zituen presioaren ondorioz. Presidentetzarako Carrero Blanco izan zen orduko figura garrantzitsuena; azkenik ETAk atentatu baten bidez hil zuen.

Arias Navarro gobernua eta bukaerara eramatea

5.2 Arias Navarro gobernu presidentetzan. Ariasen gobernuak gobernu-estilo militarra eta zibilaren arteko oreka bilatu zuen; hasierako agintea irekitasunaren aldeko seinale batzuk eman zituen, eta prentsaren askatasunaren inguruko eztabaidak izan ziren. Baina irekitasun horiek muga batzuk izan zituen —adibidez Puig Anich anarkista exekutatua izan zen.

Krisi ekonomikoak eta gizartearen haserreak egoera okertu zuten: petrolioaren prezioaren igoerak inflazioa eta prezioen altxamendua eragin zuen, eta langileen grebak eta protestak ugaldu ziren. Portugalgo iraultzaren eta beste eragin diplomatikoen eraginez eremu politikoko hainbat aldaketa gertatu ziren. Diktaduraren aurkako aliantzak sendotu egin ziren: Francoren osasunak okertu ahala jarduera politikoa igo zen, alderdi komunistek eta bestelako oposizio indarrek ekitaldi politikoak egin zituzten eta indar politiko eta sozialen aliantzak eraiki ziren. Plataforma eta konbergentzia politiko desberdinak sortu ziren europar mailako eredu demokratikoaren alde.

Irekitasunaren hutsak eta bunquer-eko presioak azkenean atzera bultzatu zuten erregimena. Elkarte Politikoen Estatuto berri bat onartu zen, baina ez zen Europaren beste herrialdeekin parekatuko mailakoa izan. Oposizio antifrankistak, Eliza barne, indartu egin ziren preso politikoen amnistia eta oinarrizko eskubideen aldeko borrokan. ETAko bi ekintzaile eta FRAPeko kide batzuk exekutatu egin zituzten, nazioarteko protesta ugarien erdian; hori eragin sozial eta diplomatiko handia izan zen eta frankismoa isolatuta geratu zen.

Azkenik, erregimenaren jarraitzaileek frankismoaren aldeko agerraldiak egin zituzten; baina herriaren eta nazioartearen presioak eragina izan zuen. Diktadorearen heriotzak erregimena ahuldu zuen eta agintaldiaren amaierara eramango zituen gertaerak hasi ziren (martxa berdea eta beste ekimen batzuk). Saharako gaia eta Afrikako harremanak ere tentsio iturri izan ziren; Arias Navarroren gobernuak zenbait erabaki diplomatikori uko egin zien edo atzera egin zuen, ondorioz gatazka diplomatikoak sortu ziren Maroko eta Mauritaniaren artean.