Euskal Estatutuaren Bidea: Lizarra eta 1936ko Onarpena

Lizarrako Estatutuaren amaiera (1931)

Lizarrako Estatutua 548 alkateetatik 427k onetsi zuten, nazionalistak, karlistak eta katoliko independenteak horren alde zeudelako. Hala ere, “Gibraltar vatikanista” finkatzeko proiektua etenda gelditu zen, onetsitako estatutu-testua Konstituzioaren aurkakoa baitzen, gobernu nazionalaren eskumen bat hartzen zuelako.

Proiektu berria eta Nafarroaren ukapena

1931ko abenduaren 8an estatutu-proiektu berria egiteko agindua eman zitzaien desegindako diputazioetako kudeaketa-batzordeei. Horrela, Gobernuak segurtatu nahi zuen estatutua Konstituzioko espiritu laikoan eta errepublikanoan oinarrituz egingo zela, kudeaketa-batzordeetako kide gehienak ezkerrekoak baitziren. Ezker errepublikanoak eta sozialistak onetsi egin zuten; gainerako indar katolikoek, ordea, ukatu egin zuten, erlijioaren eta foruen aurkakoa baitzen.

Lizarrakoaren aldean, estatutu berriak murriztu egiten zituen Euskal Herriko ahalmen autonomikoak; hala ere, demokratikoagoa zen, etorkizuneko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan ordezkaritza proportzionala egongo zela onartzen baitzuen. Gainera, estatutu berriaren espiritua 1931ko Konstituzioaren espiritura egokitu zen.

1932ko ekainaren 19an, Iruñean bildutako alkate-biltzarrean, alkate gehienek onartu egin zuten estatutua, ezker errepublikanoek eta abertzaleek bat egin baitzuten. Hala ere, Nafarroak ukatu egin zuen proiektua, Erriberako ezkerra eta euskal karlismoa aurka egon zirelako. 1933ko otsailaren 6an, proiektu berria onetsi zen, eta horrek Nafarroa estatututik kanpo utzi zuen. Ezkerrak ardura handirik gabe ikusi zuen proiektu berria, baina abertzaleek oso pozik hartu zuten, eta ez zioten aukerari ihes egiten utzi nahi izan.

1933ko erreferenduma

Estatutua behin betiko onesteko, erreferenduma egin behar zen, eta hori azaroaren 5ean izan zen:

• Bizkaian eta Gipuzkoan: Proiektuak gehienek onetsi zuten.
• Araban: Aldekoak %47 baino ez ziren izan, José Luis Oriolek eta karlistek aurkako botoa eman zutelako.

1936ko Estatutuaren onarpena Gerra Zibilean

1933ko hauteskundeetan, abertzaleek ordezkaritza handia lortu zuten Legebiltzarrean; baina, erradikalen eta CEDAren bi urteko gobernuan, estatutuaren proiektua etenda gelditu zen, erdiko eta eskuineko alderdiak horren aurka zeudelako.

1936ko hauteskundeetan, Fronte Popularrak estatutuaren errebindikazioa sartu zuen bere euskal adarreko hauteskunde-programan, euskal errepublikanoen autonomismoan, komunistek defendaturiko autodeterminazio-eskubidean eta ANVra hurbiltzeko asmoan oinarrituz. Fronte Popularraren garaipenak aktibatu egin zuen estatutua Gorteetan; izan ere, Indalecio Prietok estatutarako batzordea eratzeko baimena eman zuen, eta, gainera, bera izan zen batzorde horretako burua.

Gerra Zibila hasteak ez zuen geldiarazi estatutu-prozesua, eta, azkenean, 1936ko urriaren 1ean Gorteetan onetsi zen (Gobernuaren aldeko diputatu gutxirekin osaturiko Gorteak). Onetsitako testua Prieto sozialistak idatzi zuen; aurreko bertsioak baino laburragoa eta bakunagoa zen, azkarrago onetsi ahal izateko. Estatutua bederatzi hilabetetan egon zen indarrean, eta Bizkaian baino ez, harik eta Nafarroako indarrek 1937an hura konkistatu arte.