A Ética Formal de Kant: O Fundamento do Deber e a Boa Vontade

Ética Formal de Kant: O Deber e a Boa Vontade

Fronte ás éticas materiais, Kant propón unha ética formal (a priori, categórica e autónoma) que non nos di o que temos que facer, senón a forma en que debemos obrar.

A Boa Vontade como Ben Incondicional

Na obra Fundamentación da metafísica dos costumes, Kant clarifica o que entende por moralmente bo: o ben en si, o incondicional e absolutamente bo. Sabendo que ningunha acción (o que se ve do que facemos) é absolutamente boa, dado que o seu valor é relativo á opinión que dela se teña, Kant atopa o incondicionalmente bo na boa vontade mesma (o que non se ve).

Xa na linguaxe moral ordinaria atopamos que o bo recae na maneira en que os individuos se serven das súas calidades (talento, temperamento, carácter), é dicir, na vontade coa que os usen. Estamos a falar da intención (oculta) coa que se fan as cousas, dende a mellor das vontades, dende a boa conciencia.

A Noción de Deber

Tal vontade aclárase coa noción de deber. Dado que non sempre actuamos como nos ditaría a nosa razón, senón que nos deixamos levar polas inclinacións, saberemos que estamos actuando ben se nos sometemos a unha lei moral, non pola utilidade ou satisfacción que o seu cumprimento poida reportarnos, senón por respecto á lei mesma.

Así, o deber será: «a necesidade dunha acción por respecto á lei». A conciencia do deber xorde desa necesidade. Pero a subordinación da vontade ao deber non é necesariamente moral; depende da intención coa que se faga.

Os Tres Tipos de Acción Segundo Kant

Vexamos isto cun exemplo. Kant distingue tres tipos de acción:

• Contrarias ao deber: Un comerciante que cobra prezos abusivos.
• Conformes ao deber: Un comerciante que cobra correctamente co fin de asegurarse así a clientela (actúa por interese, non por deber).
• Por deber: O comerciante que cobra prezos xustos por considerar que ese é o seu deber.

Cando se actúa por deber, a acción non é un medio para conseguir un fin ou un propósito, senón que é un fin en si mesma, algo que debe facerse por si. É categórica. Así, o valor moral dunha acción radica no móbil (na conciencia) que determina a súa realización, cando ese móbil é o deber, non no propósito que por medio dela se queira acadar.

Moralidade vs. Legalidade

Isto é propiamente a moralidade, en oposición á simple legalidade. A moralidade só se refire ao ámbito no que o suxeito é plenamente competente (as súas intencións), non ao éxito na realización, posto que esta depende de circunstancias externas que o individuo non controla voluntariamente.

O Imperativo Categórico

E, como sabemos que a razón persegue realmente o deber? Porque podemos enganarnos e facer pasar por deber o que non o é. A lei moral é a clave. Posto que os seres humanos non son simplemente racionais, senón tamén egoístas movidos polas súas inclinacións naturais, o criterio moral para saber que actuamos por deber será aquel que teña forma de mandato, de oración imperativa.

Dun imperativo non hipotético, senón categórico, aquel que obriga sen condicións, que vale absolutamente. A súa forma é: debes facer tal cousa.