Espainiako II. Errepublika eta Alfonso XIII.aren Krisia

II. Errepublika: 1931ko Konstituzioa eta Erreformak (1931-1936)

Espainian gizarte moderno eta demokratiko bat sortzeko ahalegina izan zen. Klase ertaineko talde batek, langile-mugimenduko sektore baten laguntzaz, ordura arte eskasa izandako gizarte-justizia sustatu nahi zuen. Errepublika behin aldarrikatuta, Donostiako Ituna sinatu zuten indar politikoek behin-behineko gobernu bat osatu zuten, politika erreformista bat martxan jartzeko eta hauteskundeak antolatzeko.

II. Errepublikako Hiru Etapak

II. Errepublikan hiru etapa nagusi bereizten ditugu, aldi bakoitzean koalizio-gobernu ezberdin bat egon zelarik:

1. Biurteko Erreformista (1931-1933)

PSOE eta ezkerreko errepublikazaleak aritu ziren gobernuan, Manuel Azaña gobernuburu zela. 1931ko ekaineko hauteskundeen ondoren, Gorteek Konstituzio berria prestatu zuten, printzipio progresistak gizarteratzeko: emakumeentzako sufragioa, antolaera deszentralizatua (autonomiak) eta eskubide zabalak.

• Estatua: Estatu integrala zen, baina lurralde-autonomiarekin bateragarria (Katalunia, Euskal Herria eta Galizia).
• Hezkuntza: Irakaskuntza modernizatu eta ikasketak zabaldu nahi izan zituzten.
• Armada: Azañak militarrak aginpide zibilaren kontrolpean jarri zituen.
• Nekazaritza: Erreforma martxan jarri zen, baina latifundistentzat gehiegizkoa eta jornaleroentzat eskasa izan zen.
• Erlijioa: Estatu akonfesionala eta sekularizazioa defendatu ziren.

Aldi honetako krisiak Sanjurjada (estatu-kolpe saioa) eta anarkisten matxinadak (Casas Viejas) izan ziren. Egoera ekonomiko kaskarraren ondorioz, Azañak dimititu eta hauteskunde berriak deitu ziren.

2. Eskuindarren Biurtekoa edo Biurteko Beltza (1933-1936)

Lerrouxen Alderdi Errepublikazale Erradikala eta Gil Roblesen CEDA egon ziren gobernuan. Ezaugarri nagusiak:

• Politika kontrarreformista: Aurreko erreformak indargabetu zituzten.
• Polarizazioa: 1934ko urrian Asturiasko Iraultza gertatu zen, errepublikako krisirik larriena. Francisco Franco jeneralak zapaldu zuen altxamendua.
• Krisia: Ustelkeria-eskandaluak zirela eta, Lerrouxek dimititu zuen eta hauteskundeak aurreratu ziren.

3. Fronte Popularraren Aldia (1936ko otsaila - uztaila)

Ezkerreko indarren aliantzak hauteskundeak irabazi zituen. Erreformak berriro martxan jartzeko astirik gabe, indarkeria giroak (Calvo Sotelo eta Castillo-ren hilketak) eta Mola jeneralak gidatutako konspirazioak estatu-kolpea eta Gerra Zibila ekarri zituen.

Alfonso XIII.aren Erregealdia (1902-1931)

I. Etapa: Berrezarkuntzako Sistemaren Krisia (1902-1923)

Berrezarkuntzako erregimenaren dekadentzia begi-bistakoa izan zen. Alderdi nagusien zatiketak, jauntxokeriaren ahultzeak eta oposizioaren gorakadak sistema ezbaian jarri zuten. Marokoko gerrak eta 1909ko Aste Tragikoak (Bartzelona) militarren prestigioa kaltetu zuten. 1917tik aurrera, krisia azkartu zen langile-greba, Defentsa Batzorde eta Parlamentarien Biltzarraren ondorioz. 1921eko Annualgo sarraskiak eta Picasso Txostenak egoera jasanezin bihurtu zuten.

II. Etapa: Primo de Riveraren Diktadura (1923-1931)

Miguel Primo de Riverak, erregearen babesarekin, boterea hartu zuen ordena ezartzeko asmoz. Diktadurak (1923-1930) alderdiak ezabatu eta kontrol soziala ezarri zuen. Ekonomian nazionalismo ekonomikoa eta protekzionismoa bultzatu zituen. 1930ean, babesa galduta, dimititu egin zuen. Ondorengo Dictablanda aldiak (Berenguer eta Aznar) ezin izan zuen monarkia salbatu, eta 1931ko apirilaren 14an II. Errepublika aldarrikatu zen.

Kontzeptu Nagusiak eta Alderdi Politikoak

Pertsonaia Garrantzitsuak

• Miguel Primo de Rivera: 1923ko diktadorea.
• Jose Antonio Primo de Rivera: Falangearen sortzailea, 36ko gerran hila.

Ideologia eta Erregimenak

• Faxismoa: Indarkeria, militarismoa eta antikomunismoa oinarri dituen mugimendu autoritarioa.
• Diktadura: Alderdi bakarreko erregimen antidemokratikoa, botere banaketarik gabea.
• Errepublikanismoa: Gobernu demokratikoa, gizarte-justizia eta ustelkeriaren aurkako borroka defendatzen dituena.

Alderdi Politikoak

• Ezkerra: Acción Republicana (Azaña), PSOE (Prieto, Largo Caballero), IR, ORGA.
• Eskuina: CEDA (Gil Robles), PRR (Lerroux).
• Fronte Popularra: Ezkerreko indarren aliantza erreformak babesteko.

Testu Analisia: Clara Campoamor eta Sufragioa

Aztertutako testua Clara Campoamor diputatuak Gorte Konstituziogileetan emandako diskurtsoa da. Campoamorrek emakumeen eta gizonen arteko berdintasuna eta boto-eskubidea defendatu zituen. Garai hartan, Victoria Kent eta Margarita Nelken ere diputatu ziren. 1931ko Konstituzioak sufragio unibertsala onartu zuen, emakumeei hitza emanez.

Glosario Laburra

• Gorte Konstituziogileak: Konstituzio bat idazteko hautatutako parlamentua.
• Errepublika Parlamentarioa: Estatuburua eta gobernua parlamentuaren kontrolpean dauden sistema.
• Nazionalismo Ekonomikoa: Estatuaren esku-hartzea eta barne-merkatuaren babesa helburu dituen politika.
• BOE: Boletín Oficial del Estado, legeak eta agiri ofizialak argitaratzeko komunikabidea.