Espainiako eta Euskal Herriko Erliebea eta Geologia

1. Eremu Geografikoa

1.1. Eremu Geografikoa

1.1.1. Azalera

• 504.750 km² (%97,55 penintsulan, %0,1 Afrikan, gainerakoa artxipelagoetan).

Kontrasteen Herria

• Harriak, baliabideak, lurrak, klimak, urak.

1.1.3. Kokapen Geografikoa

• Alde epelean: 36 eta 44º arteko ipar latitudean.

1.1.4. Bidegurutze Natural eta Geopolitikoa

• Haizeak.
• Zibilizazioen elkargunea: Afrikatik, Atlantikotik, Mediterraneotik, Europatik.
• Aniztasun kultural eta antropologikoa.

2. Penintsulako Erliebea

2.1. Ezaugarriak

• Itxura sendoa: itsasoaren eragina nekez sartzen da.
• Altitude nahiko handia (660 m).
• Mendilerroak periferian.
• Mendebalderantzako aldapa.

2.2. Unitate Morfoestrukturalen Motak

Zokalo edo Ezkutuak (Mendigune Zaharrak)

• Lehen Aroa, Paleozoikoa (duela 570-232 milioi urte).
• Orogenesi Hertziniarra (Ezkutu Hesperiarra lautadaren muinoa).
• Materialak: granitoa, arbelak, kuartzita eta eskistoak.
• Higaduraren prozesu luzea: goi-lautadak.
• Mendigune zaharrak: Lehen Aroko mendigune hondarrak, tontor leun eta biribilak.
  • Sistema Zentrala.
  • Galiziako mendigunea.
  • Kantabriar mendikatearen mendebaldeko zatia (Asturias mendigunea).

Jalkitze Arroak (Sakonuneak)

• Bigarren Aroan, Mesozoikoan (225 – 68 milioi urte).
• Jalkitzea: Mendigune Hesperiarraren inguruan zegoen itsasoan hondoratu eta sedimentatuz (kare-harriz, buztinez, harearriz, ...).
• Jalkitze arro motak:
  • Hirugarren Aroko orogenia dela eta zokalo baten hondoratzeagatik, goi ordoki erakoak (Duero, Tajo, Guadianako sakonuneak).
  • Orogenia hori baino lehenagoko sakonuneak: Ebro eta Guadalquivirrekoak.

Toleste Mendikateak

• Hirugarren Aroko orogeniak Bigarren Aroko materialak tolestu zituen.
  • Tarteko mendikateak: Iberiar sistema eta Kantabriar mendikatea.
  • Mendikate Alpetarrak: Pirinioak, Mendikate Betikoak.

2.3. Penintsulako Unitate Morfoestrukturalen Eboluzioa

A) Aro Arkaikoa edo Aurrekanbriarra (4000 – 600 milioi urte)

• Lur zerrenda makurra mendebaldeko penintsulan.
• Mendigune aurrekanbriarra higadurak jan zuen.
• Itsaso Paleozoikoak estali zuen.

B) Lehen Aroa edo Paleozoikoa (600 – 225 milioi urte)

• Orogenesi Hertziniarra gertatu zen.
• Mendigune Hesperiarra eratu zen.
• Higadura denbora luzea.
• Mediterraneorantz makurtuta goi ordoki bihurtu zen.
• Akitaniako mendigunea, Katalunia-Balearretakoa eta Ebrokoa sortu ziren.
• Hego-ekialdean Mendigune Betiko-Riftarra sortu zen.

C) Bigarren Aroa edo Mesozoikoa (225 - 68 milioi urte)

• Higadura eta sedimentazio garaia.
• Mesetaren ekialdeko ertzean itsasoak sedimentazio plastikoz osaturiko estalkia utzi zuen (kare-harriz, harearriz eta tuparriz).
• Itsas fosetan sedimentu piloak jalki ziren (Piriniarra eta Betikoa diren lekuetan).

D) Hirugarren Aroa (6,8 – 1,7 milioi urte)

• Orogenesi Alpetarra.
• Fosetan zeuden materialak tolestu egin ziren.
• Pirinioak eta Mendikate Betikoak altxatu ziren.
• Ebroko eta Guadalquivirreko sakonuneak sortu ziren.
• Meseta Atlantikora makurtu zen.
• Mesetaren ertzeetako inguru menditsuak sortu ziren (Bigarren Aroko materialez):
  • Kantabriar mendikatea.
  • Iberiar sistema.
  • Sierra Morena.
• Mesetako zokaloan: material Paleozoiko zurrunetan failak eta hausturak:
  • Fosa tektonikoak.
  • Horsta edo harroinak.
• Altxatutako blokeak:
  • Galiziako mendigunea.
  • Sistema Zentrala.
  • Toledoko mendiak.
• Sakonuneak: inguruko mendikateetatik erauzitako sedimentuz bete ziren lautadak, malda gutxiko zabaldi bihurtuz.

E) Laugarren Aroa (duela 1,7 milioi urtetik hona)

• Glaziarismoak:
  • Zirkulu glaziarrak goi ibarretan.
  • Haraneko glaziarrak:
    • U itxurazko haranak.
    • Pirinioetan.
  • Ibaietako terrazak.

2.4. Harriak eta Erliebe Motak

a) Silizezko Eremua

• Material kristalino eta zurruna.
• Modelaketaren elementuak:
  • Urazkoa (kimikoa): harea arre-horiak.
  • Diaklasen bitartez:
    • Perpendikularrak: hartxingadiak, bolak, torrak.
    • Horizontalak: paisaia biribildua, uhin modukoa (ezkatatzeak).

b) Kare-harrizko Eremua (Karstikoa)

• Bigarren Aroan pilatutako materialak.
• Hirugarren Aroan tolestuak: Z itxura dute.
• Kantabriar mendikatean, Pirinioetan, Iberiar sisteman, Kataluniako kostaldeko mendikatean, Subbetikoan.
• Eratzen diren formazioak:
  • Lenarrak (Lapiazak).
  • Arroila edo zintzurrak, trokarteak (ibar ireki eta sakonak).
  • Poljeak: ibar txikiak hondo horizontalekoak, insurbide batetik (ponor) galtzen da ura.
  • Dolina edo tortak (leizearen sarrerak urak eginda).
  • Haitzuloak.
  • Leizeak.

c) Buztinezko Eremua

• Hirugarren Aroaren amaieran eta Laugarrenean jalkitako sedimentazio biguna:
  • Buztina.
  • Tuparria.
  • Igeltsua.
• Ipar eta Hegoaldeko mesetako sakonuneak eta Mediterraneoko itsas ertzeko zabaldi alubialak.
• Erliebe horizontala funtsean:
  • Higadurak eratzen dituen formazioak:
    • Badland edo karkabak.
    • Mahai izeneko muinoak.
    • Muino bakartua.
    • Aldapatxua.
• Estratuak tolestuta:
  • Erliebe apalatxearra:
    • Mendigune Hertziniar zaharretan.
    • Gailur paraleloak eta garaiera antzekoa.
    • Gailurretan klusak eta haran antiklinalak sortzen dira.
  • Erliebe Jurasikoa:
    • Mendikate gazteetan.
    • Txandaka tolestura ganbilak (antiklinalak) eta ahurrak (sinklinalak).
    • Haran antiklinalak edo combeak (haran esekia).
    • Klusa.

2.5. Erliebeko Unitate Morfoestruktural Handiak

A) Meseta

• Goi ordokia (600 metrotik – 800 metrora arteko garaiera).
• Erliebez inguratua:
  • Kantabriar mendikateak.
  • Iberiar sistema.
  • Sierra Morena.
• Sistema Zentralak bitan erdibanatuta:
  • Ipar meseta.
  • Hegoaldeko meseta.

1. Antzinako Zokalo Paleozoikoa

• Material oso antzinakoak (silizea, gneis eta arbelak gehien).
• Tolestura Hertziniarrak (Ipar-mendebaldetik Hego-ekialderantz).
• Higadurak material tertziarioen estalkia suntsitu du.
• Zamora-Salamancako eta Extremadurako penilautadak geratu dira.

2. Kanpoaldeko Mendikateak (Erdiko Mendikateak)

• Material primarioak (granito, arbelak, gneis).
• Erliebe leunak.
• Sistema Zentrala:
  • Guadarrama, Somosierra eta Gredos.
  • Altitude nagusiak: Almanzor (2.548 m) eta Peñalara.
• Toledoko Mendikateak:
  • Altitude xumeagoak (Las Villuercas 1600 m).
  • Hego meseta erdibanatzen du.

3. Barnealdeko Duero eta Tajoko Sakonuneak

• Hirugarren Aroan eratuak.
• Hasieran barruko lakua izan ziren.
• Geroago sedimentoz bete ziren:
  • Behealdean sedimento bigunak: harea, buztina, igeltsua, tuparria.
  • Goian gogorrak: kare-harria.

3.1. Ipar Meseta – Dueroko Sakonunea

• 700-800 metro garaierakoa.
• Mendebaldean: granitoz, arbelaz, kuartzitazko penilautadak.
• Ekialdean: jalkitze lautadak.

3.2. Hegoaldeko Meseta – Tajo eta Guadianako Sakonunea

• Iparraldekoa baino baxuagoa (600-700 metro).
• Bitan erdibanatuta Toledoko Mendiek.
• Erliebe malkartsuagoa:
  • Zabaldi garaiak edo eremuak (paramo) kare-harrizko lekuetan.
  • Zabaldi baxu uhindunak edo landa zabal errekadunak buztin eta hareazko lekuetan.

B) Mesetako Ertz Menditsuak

1. Mendigune Galiziar-Leondarra

• Antzinako zokalo Paleozoikoaren zati bat.
• Orogenesi Alpetarrean zatitu eta gaztetu egin zen.
• Zeharkako haranen faltak komunikazioak zailtzen ditu.
• Gune orografikoak:
  • Segundera.
  • Teleno (2.188 m) (Orense eta Leonen artean).
  • Cabeza de Manzaneda (Orensen).
  • Ankares-eko mendiserrak (Lugo eta Leonen artean).
• Mendate nagusia: Piedrafita de Cebrero.

2. Kantabriar Mendikateak

• Mendebaldean material Paleozoikoz osaturik (Asturias mendigunean).
• Ekialdean kare-harrizko material sekundarioz osaturik.
• Orogenia Alpetarrak tolestu zituen.
• Itsas-haizearen eragina zailtzen dute.
• Altuera nagusiak: Picos de Europa eta Peña Labra.

3. Iberiar Sistema

• Meseta Ebroko sakonunetik banatzen du.
• Ipar-mendebaldean material Paleozoikoak (bi mila metro baino gutxiagokoa).
• Bi zati bereiz daitezke:
  • IM-HE norabidea hartuta:
    • Demanda (2.033 m), Urbión (2.235 m), Cebollera (2.147 m).
  • Zeharkako sakonunea: Calatayud-Teruel (Jalon ibaitik zeharkatuta).
  • Terueletik bi adarretan banatuta:
    • Gaztelako adarra: Albarracin mendikatea (1.921 m), Moncayo mendigunea.
    • Kanpoko adarra edo Aragoikoa: Maestrazgo, Javalambre, Gúdar.
    • Bien artean fosa tektonikoa.

4. Sierra Morena

• Egitura germaniarrekoa (blokez osaturik).
• Ez da mendikaterik berez, Mesetaren labarra baizik.
• Flexiozko faila erraldoi bezala hartuta.
• Badirudi zokaloaren makurgune hautsia bat dela.
• Material Paleozoikoz osaturik: arbelak, kuartzitak.
• Mendikate garrantzitsuak: Madrona, Pedroches, Arocena.

C) Mesetaz Kanpoko Sakonuneak

• Hirugarren Aroan eratuak.
• Tertziario eta Kuaternarioko sedimentuz beteta.
• Ia horizontalak dira.

1. Ebroren Sakonunea

• Pirinio, Iberiar sistema eta Kataluniako mendikatearen artean dago.
• Miozenotik itsasotik isolaturik geratu zen.
• Tertziarioan eratua: zokalo hondoratzeagatik.
• Itsas metaketak eta gero kontinentalek bete zuten:
  • Tuparriak, kare-harriak: erliebe horizontala.
  • Buztinak, hare-harriak, konglomeratuak: karkabak (badlands).

2. Guadalquivirren Sakonunea

• Hasieran itsasoari irekita.
• Geroago, itsasertzeko aintzira bihurtu zen.
• Orogenia Alpetarrean eratuta.
• Itsas sedimentuz beteta: erliebe ia lau.

D) Mesetaz Kanpoko Mendikateak

1. Pirinioak

• 425 km luzerakoa dute M-E.
• Ardatz aldea (axial):
  • Material Paleozoikoz osaturik.
  • Orogenia Alpetarrean gaztetua.
  • Alde garaiena: Monte Perdido (3.353 m) eta Aneto (3.404 m) tontorrak.
• Sakonune ertaina:
  • Material tertziarioz beteta.
• Aurrepirinioak:
  • Kare-harrizkoak, ez hain altuak.
  • Ardatzetik bi aldeetan.
  • Guara mendikatea hegoaldean (Huesca).

2. Euskal Mendiak

• Mendebaldeko Pirinioen jarraipena dira.
• Garaiera txikiak.
• Forma leunak eta uhindunak.
• Glaziarismoak ez du eraginik izan.
• Erliebe karstikoa nagusia da (Gorbea, Aralar).
• Altuera nagusiak: Aizkorri (1.554 m), Gorbea (1.475 m).

3. Kataluniako Mendikateak

• Kostaldearekiko bi mendikate paralelo:
  • Kostaldekoa garaiera txikikoak.
  • Barrukaldekoa altuera handiagoak (Montseny, Montserrat).
• Erdian Vallés-Penedes sakonunea, material tertziarioz eta kuaternarioz beteta.
• Iparraldekoa Mendigune Hertziniarraren hondarrak dira:
  • Material Paleozoikoz osatuta.
• Hegoaldekoa kare-harrizko lur sekundarioz osatuta dago.
• Zeharkako failek sare hidrografikoa antolatu dute.

4. Mendikate Betikoak

• Konplexutasun geologiko handia dute.
• Penintsulako tontorrik altuena: Mulhacen (3.470 m).
• Bi unitate:
  • Mendikate Penibetikoak:
    • Antzinako mendigune Betiko-Riftarra.
    • Material Paleozoikoz osatuta.
    • Orogenia Alpetarrean altxatu zen (Sierra Nevada, 3.480 m).
  • Mendikate Subbetikoa:
    • Barrualdean, material Mesozoikoz osatuta.
    • Grazalema, Ubrique eta Cazorlako mendikateak.
  • Sakonune Intrabetikoa:
    • Boyar-eko korridorea hainbat sakonune txikiagotan zatituta (Ronda, Antequera, Granada, Guadix, Baza).

2.6. Penintsulako Kostako Erliebea

• Ezaugarriak:
  • Kostak oso zuzenak.
  • Itsas eragina nekez igarotzen da.
  • Espainiako kostak 3.167 km ditu.

3. Uharteetako Erliebea

3.1. Balear Artxipelagoa

• Bost uharte: Mallorca, Eivissa, Menorca, Formentera eta Cabrera.
• Mallorca eta Eivissa: Mendikate Betikoen zatiak dira.
• Menorca: Kataluniako kostaldeko mendikatearekin harremanetan dago.
• Mallorcako guneak:
  • Tramontana mendizerra:
    • Malkartsua.
    • Kare-harrizkoa.
  • Levanteko mendikatea:
    • Kare-harrizko harkaitzak itsasoraino.
    • Altuera txikiak (500 metro baino gutxiagokoak).
  • Erdialdeko sakonunea: Pla:
    • Erliebe leuna.
    • Buztinezko harkaitza.

3.2. Kanariar Artxipelagoa

• Afrika kontinentetik ehun kilometrora dago.
• Zazpi uharte nagusi eta bi probintzia:
  • Las Palmas: Kanaria Handia, Lanzarote eta Fuerteventura.
  • Tenerife: Tenerife, La Palma, Gomera eta Hierro.
• Izaera bolkanikoa.
• Hirugarren Aroan eratuta.