Espainiako Estatu Liberala: Erregeordetzen Garaia (1833-1843)

Estatu Liberala: Sarrera

• Liberalismoa ezartzeko prozesuak istiluak sortu zituen, arma bidezko gatazkak (karlistadak) eraginez, monarkia absolutistaren aldekoen eta liberalen artean.
• Liberalismoa garaile izan zen Maria Kristina erreginaordearen eta Espartero erregeordearen garaian, Isabel II.aren behin betiko konstituzioarekin: gobernu moderatua, zentralizatzeko joera eta oligarkia lurjabe eta burgesen esku.
• Seiurtekoan (1868) progresistek sustatutako iraultza gertatu zen. Lehen Errepublika porrot egin zuen, alderdien zatiketa zela eta, eta monarkia ezarri zen berriro.
• Euskal foruak konstituzio-sistemari egokitu zitzaizkion, baina barne eztabaiden ondorioz karlistada berri bat sortu zen.
• Gobernu progresistek eta demokratikoek askatasunak areagotu zituzten sufragioa onartuz, kapitalismoaren garapena eta herrialdearen modernizazioa bultzatuz, industrializazioa (Euskal Herriko kostaldean) barne.
• Gizartea klaseetan banatu zen.

1. Erregeordetzen Garaia

Fernando VII.a hildakoan (1833), Isabel II.a adin txikikoa zenez, Maria Kristina (1833-1840) eta Esparteroren (1840-1843) esku egon zen erregetza.

• Espainian estatu liberalaren oinarriak ezarri ziren: zentralizazio politikoa eta administrazio-batasun juridikoa.
• Gatazka zibila, Lehen Karlistaldia, sortu zen Euskal Herrian eta Nafarroan, liberalen eta absolutisten arteko gatazka. Ondorioz, erregimen politiko mistoa, konstituzionala eta forala, ezarri zen.

1.1. Maria Kristinaren Erreginaordetza (1833-1840)

Maria Kristina erreginaorde izan zen (1840 arte), bere alaba Isabel II.ak 3 urte zituelako. Karlistaldia gertatu zen, eta liberalismoaren barruko ideologiaren zatiketa areagotu zen, moderatuen eta progresisten arteko zatiketa.

a) Errege Estatutuaren Garaiko Gobernu Moderatua

• Karlistaldia zela eta, Maria Kristinak gobernu kontserbadorea osatu behar izan zuen (1833), Francisco Cea Bermúdez buru zela.
• Liberalek eta armadak presio handia egin zuten, eta 1834an beste kabinete moderatu bat osatu zen, Francisco Martínez de la Rosa buru zela.
• Moderatuen zeregina Errege Estatutua idaztea izan zen (1834). Horrek monarkia konstituzionalari bidea zabaldu zion, absolutisten eta erregimen zaharraren gainbehera ekarriz.

b) Progresisten Goraldia

• Matxinadak sustatu ziren neurri iraultzaileagoak eskatzeko. Iparraldean karlistaldia sortu zela eta hiriak altxatu zirela ikusita, 1835ean Juan Álvarez Mendizabal jarri zen buru.
• Maria Kristinak, moderatuen presioagatik, amore eman zuen, eta 1836an liberal kontserbadoreago bat jarri zen agintean.
• Progresistek matxinada eta konspirazioa antolatu zituzten, eta goren puntua abuztuan La Granjako sarjentuen altxamenduarekin iritsi zen.
• Maria Kristinak 1812ko Konstituzioa zin egin behar izan zuen, eta gobernua José María Calatrava progresisten esku utzi zuen. Mendizabal berriro jarri zen buru Ogasunean. Iraultza liberala gobernu progresisten garaian gertatu zen, lege iraultzaileak ezarri ziren, aurrekoa berretsi eta konstituzio berria aldarrikatu zen.

c) Mendizabalen Desamortizazioa

• Elizaren ondasunen desamortizazioa (1835-1837) gertatu zen.
• Ondasun asko nazionalizatu eta enkante publikoan saldu ziren.
• Latifundismo burgesa sendotu zen, nekazaritzaren erreformaren ondorioz.
• Desamortizazioaren ondorioz, nekazariek liberalismoaren aurka egin zuten.

d) 1837ko Konstituzioa

• Nazioaren subiranotasunaren printzipio liberalak finkatu ziren.
• Hego Euskal Herriko foru erakundeak deuseztatu eta konstituzionalistek ezarri zituzten berriak.
• Euskal Herriko aldundiak ezarri ziren, probintzietako administrazio-organo goren gisa.

e) Moderatuen Itzulera eta Maria Kristinaren Abdikazioa

• 1837ko hauteskundeetan moderatuek irabazi zuten.
• Lege erradikalenei mugak jarri zitzaizkien.
• 1840an udal-lege zentralista ezarri zen.
• Gobernu moderatuaren eta erreginaordearen gainbehera gertatu zen.
• Milizianoek eta progresistek Baldomero Espartero erregeorde izendatu zuten.
• Maria Kristinak 1840an abdikatu zuen.