Espainiako Bigarren Errepublika: Krisia eta Erreformak

Monarkiaren behin betiko krisia

Espainiako Bigarren Errepublikaren aldarrikapena ez zen ustekabeko gertaera izan, baizik eta Alfontso XIII.aren monarkiak urteetan zehar izan zuen gainbeheraren emaitza. Gainbehera hori azkartu zuen Primo de Riveraren diktadurak (1923-1930), erregearen babesarekin ezarria izan zenak.

Hasieran ordena eta egonkortasuna ekarriko zituela uste bazen ere, diktadurak ez zituen Espainiako arazo nagusiak konpondu eta, aitzitik, desadostasun sozial eta politikoak areagotu zituen. Diktadurak oposizio politikoa zapaldu zuen, eskubideak murriztu eta sistema autoritario bat ezarri zuen. Langileen eta nekazarien egoera ez zen hobetu, eta nazionalismo periferikoak (batez ere Katalunian eta Euskal Herrian) gogor erreprimitu ziren.

Gainera, erregimenak ez zuen egitura demokratikorik sortu, eta alderdi bakarraren sistema porrot hutsa izan zen. 1929ko krisi ekonomikoak egoera larriagotu zuen, langabezia handituz eta gobernuaren ezintasunak agerian utziz. Pixkanaka, diktaduraren aurkako oposizioa handitzen joan zen: intelektualak, ikasleak, errepublikanoak, sozialistak eta armadako sektore batzuk monarkiaren aurka jarri ziren.

1930ean Primo de Riverak dimisioa eman zuen, baina Alfontso XIII.ak ezin izan zuen egoera kontrolatu. Berenguer eta Aznar gobernuen ahaleginek ez zuten arrakastarik izan, monarkiak jada zilegitasuna galdua baitzuen. 1931ko apirileko udal-hauteskundeek monarkiaren porrota erakutsi zuten hiri nagusietan, eta horrek Bigarren Errepublikaren aldarrikapena ekarri zuen apirilaren 14an. Eibar izan zen lehen herria Errepublika aldarrikatzen, eta erregea erbesteratu egin zen inolako erresistentziarik gabe.

Biurteko errepublikar-sozialista (1931-1933)

Bigarren Errepublika aldarrikatu ondoren, gobernu errepublikano-sozialista bat osatu zen Espainia modernizatzeko helburuarekin. Manuel Azañak gidatutako gobernu honek erreforma sakonak jarri zituen martxan, aspaldiko arazo estrukturalak konpontzeko asmoz:

• Erlijio-erreforma: Estatu laikoa ezarri zen, Elizaren boterea mugatu eta hezkuntza publiko eta laikoa bultzatu zen.
• Nekazaritza-erreforma: Latifundio handiak desjabetu eta lurrik gabeko nekazariei banatzeko helburuarekin abiatu zen, nahiz eta aplikazioa oso motela izan.
• Armadaren erreforma: Militarrek politikan zuten eragina murriztu nahi izan zen.
• Lan-erreformak: Langileen eskubideak zabaldu zituzten.
• Hezkuntza: Milaka eskola sortu ziren analfabetismoari aurre egiteko.
• Lurralde-antolaketa: Kataluniako Autonomia Estatutua onartu zen.

Hala ere, erreforma hauek oposizio gogorra sortu zuten eskuinaren, Elizaren, militar batzuen eta lurjabe handien artean. Aldi berean, ezker erradikalak neurriak eskasak zirela uste zuen. Tentsio horiek guztiek biurtekoaren amaiera ekarri zuten.

1931ko Konstituzioa

1931ko Konstituzioa Bigarren Errepublikaren oinarri juridikoa izan zen, eta Espainiako historiako testu aurreratuenetakoa izan zen. Espainia errepublika demokratiko gisa definitu zuen, subiranotasuna herriaren esku jarriz. Konstituzioak eskubide eta askatasun ugari aitortu zituen:

• Adierazpen-askatasuna, bilera-eskubidea eta elkarteak sortzeko aukera.
• Sufragio unibertsala, emakumeen boto-eskubidea barne.
• Lan-eskubideak eta hezkuntza publikoa bermatzea.
• Estatu laikoa, Eliza eta Estatuaren arteko banaketa argia eginez.
• Autonomia-eskubidea, eskualdeei beren estatutuak onartzeko aukera emanez.

Aurrerakoi izateagatik, Konstituzioak oposizio handia sortu zuen sektore kontserbadoreen artean, eta horrek Errepublikaren polarizazioa areagotu zuen.

Biurteko erradikal-cedista (1933-1935)

1933ko hauteskundeek eskuinaren garaipena ekarri zuten, eta Lerrouxen gobernuak, CEDAren babesarekin, aurreko erreformak geldiarazi zituen. Etapa honen helburua Errepublikaren politika aurrerakoiak zuzentzea izan zen. Erlijio-erreformak atzera bota ziren, nekazaritza-erreforma gelditu eta armadan militar kontserbadoreak berrezarri ziren. Autonomien garapena ere eten egin zen.

Gobernuaren politika honek ezkerraren haserrea piztu zuen, eta CEDA gobernuan sartzeak faxismoaren mehatxuaren beldurra areagotu zuen, 1934ko urriko iraultza eraginez.

1934ko urriko iraultza

CEDAko ministroak gobernuan sartzeak ezkerreko indarren erreakzio bortitza eragin zuen. Greba orokorra eta matxinada antolatu ziren, nahiz eta Espainia osoan ez zuten arrakasta izan. Katalunian, Companysek Kataluniako Estatua aldarrikatu zuen, baina mugimendua azkar zapaldua izan zen eta autonomia bertan behera geratu zen.

Asturiasen, aldiz, meatzariek iraultza sozial sakona egin zuten, botere iraultzailea ezarriz. Gobernuak armada bidali zuen, Francoren zuzendaritzapean, eta errepresioa oso gogorra izan zen. Milaka atxilotu eta preso hartu zituzten. Gertaera hauek gizartearen zatiketa areagotu zuten.

Fronte Popularraren etapa

1936ko hauteskundeetan, ezkerreko alderdiek Fronte Popularra osatu eta garaipena lortu zuten. Helburu nagusiak 1931ko Konstituzioa berrezartzea, preso politikoak askatzea eta erreformak berriro martxan jartzea izan ziren.

Hala ere, giro politikoa oso tentsionatua zen: indarkeria kalean, grebak eta konspirazio militarrak ugaritu ziren. Eskuinak ez zuen emaitza onartu eta estatu-kolpea prestatzen hasi zen. 1936ko uztailean altxamendu militarra hasi zen, eta horrek Espainiako Gerra Zibila piztu zuen, Bigarren Errepublikaren amaiera ekarriz.