Espainiako Berrezarkuntza (1874-1923): Sistema eta Krisia

Berrezarkuntzaren sorrera eta oinarriak (1874-1885)

Berrezarkuntzaren sistema politikoa Sei Urteko Iraultzailearen (1868-1874) porrotaren ondoren sortu zen. Garai horretan Espainiak ez zuen egonkortasunik lortu: errepublika, gerrak eta pronuntziamendu militarrak izan ziren nagusi. Egoera horren aurrean, Antonio Cánovas del Castillo politikariak Borboien dinastiaren Berrezarkuntza prestatu zuen, helburu argi batekin: egonkortasun politikoa bermatzea, ekonomiaren eta gizartearen garapena ahalbidetzeko.

1874an, Alfontso XII.ak Sandhursteko Manifestua argitaratu zuen, monarkia konstituzional eta moderatu baten alde eginez. Handik gutxira, Martínez Camposek Sagunton egindako pronuntziamenduaren bidez, Alfontso XII.a Espainiako errege aldarrikatu zuten. Horrela hasi zen Berrezarkuntza, eta Borboiak berriro tronuan jarri ziren. Sistema honek etenik gabe iraun zuen 1923ra arte, Primo de Riveraren diktadura iritsi zen arte. Etapa nagusiak hauek izan ziren:

• Alfontso XII.aren erregealdia (1874-1885)
• Maria Kristinaren erregeordetza (1885-1902)
• Alfontso XIII.aren aginte zuzena (1902-1923)

1876ko Konstituzioa: Oinarri kontserbadorea

Sistema politikoaren oinarriak 1876ko Konstituzioan finkatu ziren, Cánovasek bultzatuta. Konstituzio horrek izaera kontserbadorea zuen. Subiranotasuna partekatua zen Erregearen eta Gorteen artean, baina botere handiena Erregeak zuen: beto eskubidea, ministroak izendatu eta kentzeko ahalmena eta armadaren burutza. Gorteak bi ganbaraz osatuta zeuden: Diputatuen Kongresua eta Senatua.

Senatua eskubidezko senadoreek, Erregeak izendatutakoek eta sufragio murriztuz aukeratutakoek osatzen zuten. Diputatuen Kongresuan, 1890era arte sufragio murriztua egon zen, eta urte horretatik aurrera gizonezkoen sufragio unibertsala ezarri zen. Askatasun indibidualak konstituzioan jasota bazeuden ere, lege murriztaileek kontrolatzen zituzten. Espainia estatu konfesional katolikoa zen, nahiz eta beste erlijio batzuk pribatuan praktikatzeko aukera izan. Hala ere, Konstituzioak ez zuen alderdien txandaketa bermatzen, eta horregatik hauteskunde iruzurra bihurtu zen sistemaren oinarri nagusia.

Txandaketa politikoa eta hauteskunde iruzurra

Kazikismoa eta botoen kontrola

Teorian sufragio unibertsala bazegoen ere, praktikan kazikismoak sistema kontrolatzen zuen. Biztanleriaren %80 landa-eremuetan bizi zen, eta han kazikeek botoak kontrolatzen zituzten. Kazikeak lur-jabe handiak, alkateak edo tokiko pertsona boteretsuak ziren, eta herritarren mendekotasuna aprobetxatuz botoak manipulatu ahal zituzten. Hirietan kontrol hori txikiagoa zen, eta han “benetako botoa” zegoen, baina ez zuen emaitza orokorra baldintzatzen.

Sistemaren funtzionamendua honela zen: Erregeak gobernu-aldaketa erabakitzen zuen, oposizioko burua gobernuburu izendatzen zuen, Gorteak desegiten zituen eta hauteskundeak deitzen ziren. Ondoren, hauteskundeak manipulatu egiten ziren garaipena ziurtatzeko. Horretarako erabiltzen ziren tresna nagusiak hauek ziren:

• Enkasiladoa: Gobernazio ministroak aurrez erabakitzen zuen nork irabaziko zuen.
• Pucherazoa: Kazikeek botoak faltsutu, erosi edo presioa erabiliz manipulatzen zituzten.

Gobernadore zibila bitartekari zen, eta kazikeek mesedeak jasotzen zituzten trukean.

Alderdi Dinastikoak eta Oposizioa

Sistema hau bi alderdi nagusik sostengatzen zuten:

1. Alderdi Kontserbadorea: Cánovas buru zuela, aristokraziaren, elizaren eta lur-jabe handien interesak defendatzen zituen.
2. Alderdi Liberal Fusionista: Sagasta buru zuela, burgesia industriala eta klase ertainak ordezkatzen zituen.

Biak alderdi dinastikoak ziren, eliteek osatuak, eta ez zuten sistema zalantzan jartzen. Liberalek neurri progresista batzuk hartu zituzten, hala nola 1890eko sufragio unibertsala edo 1887ko Elkarteen Legea.

Hala ere, industrializazioak eta gizarte-aldaketek oposizio politikoa sortu zuten: errepublikazaleak (Lerroux), langile mugimendua (PSOE, UGT eta CNT) eta nazionalistak, batez ere EAJ-PNV eta Lliga Regionalista. Oposizio horiek sistemaren ustelkeria eta faltsutasuna salatzen hasi ziren.

Kolonia Politika eta 98ko Hondamendia

Berrezarkuntzako politika koloniala bi norabidetan garatu zen: alde batetik, Amerikako eta Ozeano Bareko kolonia zaharrak mantentzeko saiakera, eta bestetik, Afrikan lurralde berriak eskuratzeko ahalegina. Bi norabide horiek porrotarekin amaitu ziren eta sistemaren krisia areagotu zuten.

Kubako Gerra eta AEBen esku-hartzea

XIX. mendean Kubako ekonomia azukre, kafe eta tabakoaren produkzioan oinarritzen zen, baina irabaziak Espainiak kontrolatzen zituen, kubatarrei onurarik utzi gabe. Horrek independentismoa indartu zuen. Aldi berean, AEBek interes ekonomiko eta estrategiko handiak zituzten Kuban, bai inbertsioengatik bai Karibeko kokapenagatik.

1895ean bigarren independentzia gerra hasi zen “Baireko Oihua”rekin, José Martí buru zela. Espainiak ez zuen gerra kontrolatzea lortu. Martínez Camposek estrategia moderatua erabili zuen, baina porrot egin zuen, eta ondoren Weyler jeneralaren errepresio gogorrak nazioarteko gaitzespena ekarri zuen. Sagastaren gobernuak autonomia eskaintzea ere alferrikakoa izan zen.

Testuinguru horretan, AEBetako prentsak Espainiaren aurkako kanpaina abiatu zuen, eta Maine ontziaren leherketa aitzakiatzat hartuta, AEBek gerra deklaratu zioten Espainiari. Gerra laburra izan zen, eta 1898ko Parisko Bakean Espainiak Kuba, Puerto Rico, Filipinak eta Guam galdu zituen. Hori izan zen 98ko Hondamendia.

Hondamendi horrek ondorio larriak izan zituen: krisi politikoa, pesimismo soziala, armadaren eta sistemaren prestigioaren galera, eta 98ko Belaunaldia bezalako mugimendu kritikoen sorrera. Berrezarkuntzaren sistemaren aurkako kritikak indartu egin ziren.

Marokoko Protektoratua eta Annualeko Hondamendia

Amerikako koloniak galduta, Espainiak Afrikan prestigioa berreskuratu nahi izan zuen. 1906ko Algecirasko Konferentzian, Marokoko iparraldeko eta hegoaldeko eremuak onartu zizkioten, eta 1913an protektoratua sortu zuen. Hala ere, okupazioa zaila izan zen. 1921ean Annualeko Hondamendia gertatu zen, Abd el Krimen gidaritzapean Rifeko leinuek espainiar armada garaitu zutenean. 14.000 soldadu hil ziren, eta sistemaren desprestigioa areagotu zen. Gerra ez zen amaitu Primo de Riveraren diktadura iritsi arte.

Ekonomia, gizartea eta gatazka sozialak

Industrializazio berantiarra

Berrezarkuntzaren garaian Espainiako ekonomian aldaketa sakonak gertatu ziren, baina industrializazioa berandu eta modu desorekatuan iritsi zen. Gobernuek neurri protekzionistak eta librekanbistak konbinatu zituzten, eta trenbidearen hedapenak komunikazioak hobetu zituen, nahiz eta atzerriko kapitalaren menpe egon.

Industrializazio gune nagusiak hauek izan ziren:

• Bizkaia (burdin minerala)
• Katalunia (ehungintza)
• Asturias (ikatza)

Hala ere, biztanleriaren %64 oraindik lehen sektorean lan egiten zuen. Hiri handiak asko hazi ziren, bereziki Madril, trenbide-sistema erradialari eta hiriburu izaerari esker.

Gizarte oligarkikoa eta langile mugimendua

Gizartea oligarkikoa zen. Botere politikoa eta ekonomikoa lur-jabe handien eta goi-burgesiaren esku zegoen. Klase ertain batzuk baziren, baina sistematik kanpo geratzen zirenez, nazionalismoan edo errepublikanismoan sartu ziren. Beheko klaseak nekazari pobreak eta langile industrialak ziren, lan-baldintza oso txarrekin, soldata baxuekin eta zerga bidegabeekin.

Hirietan klaseen arteko banaketa nabarmena zen: burgesia zabalguneetan bizi zen, eta langileak auzo pobreetan. Landaguneetan, batez ere hegoaldean, jornalariak miserian bizi ziren. Egoera horrek langile mugimenduaren indartzea ekarri zuen (PSOE, UGT eta CNT).

Tentsio sozial horren adibide argiena Bartzelonako Aste Tragikoa (1909) izan zen, Marokoko gerraren eta soldaduska sistemaren aurkako protestek eraginda. Greba orokorra, elizen erretzea eta errepresio gogorra gertatu ziren. Horrek guztiak Berrezarkuntzaren krisia sakondu zuen.

Berrezarkuntzaren azken krisia (1917-1923)

1898ko Hondamendiaren ondoren, Berrezarkuntzaren sistema gero eta ahulagoa bihurtu zen. Alderdi dinastikoek lider sendoak galdu zituzten, eta gobernu-aldaketak etengabeak izan ziren. Gatazka sozialak, nazionalismoaren gorakada eta armadaren protagonismoa handituz joan ziren.

Krisi honen unerik larriena 1917ko Krisia izan zen, hiru arazo batera agertu zirenean:

1. Militarra: Militarrek Defentsa Batzordeak sortu zituzten, gobernuaren eta sistemaren aurka.
2. Politikoa: Parlamentarien Asanbladak txandaketaren amaiera eta autonomia eskatu zituen.
3. Soziala: CNTk eta UGTk greba orokorra antolatu zuten, prezioen igoeraren eta bizi-baldintza txarren aurka.

Ejertzitoak greba zapaldu zuen eta sistema salbatu zuen berriro.

1917tik 1923ra, arazoek ez zuten konponbiderik izan: gobernu ahulak, langile mugimenduaren erradikalizazioa, Kataluniako nazionalismoaren indartzea eta Marokoko hondamendiak (Annual, 1921). Egoera horretan, armadak protagonismo politikoa berreskuratu zuen, eta 1923an Primo de Riverak estatu-kolpea eman zuen, Berrezarkuntzari amaiera emanez.