Espainia XIX. Mendean: Liberalismoa eta Krisi Dinastikoak

Independentzia Gerra eta Jose I.aren Gobernua (1808-1813)

Frantziako Iraultzak Europan zein Espainian eragin handia izan zuen, monarkia absolutua mehatxatuz eta Borboien dinastia kolokan jarriz. Luis XVI.a 1793an exekutatu zutenean, Espainiak Frantziari gerra deklaratu zion, baina porrot egin eta Godoyk Basileako Bakea sinatu zuen (1795). Hortik aurrera Espainia Frantziaren aliatu bihurtu zen, Trafalgarreko batailan (1805) porrot handia jasanez.

1807an Fontainebleauko Ituna sinatu zen, Portugal banatzeko eta Frantziako armadari Espainian sartzeko baimena emanez. Horrek herritarren haserrea piztu zuen, eta errege familiaren barneko tentsioek Aranjuezeko Matinada ekarri zuten (1808), non Karlos IV.ak abdikatu eta Fernando VII.ak tronua hartu zuen. Napoleonek egoera baliatuz, bi erregeak Baionara eraman zituen eta abdikatzera behartu; ondorioz, Jose Bonaparte (Jose I.a) Espainiako errege bihurtu zen.

Gerraren Garapena

1808ko maiatzaren 2an Madrilen matxinada piztu zen eta frantsesen errepresio gogorrak herrialde osoan altxamenduak eragin zituen. Horrela hasi zen Independentzia Gerra (1808-1813).

• Lehen fasea: Espainiarren arrakasta nabarmena izan zen Bailengo guduan.
• Bigarren fasea: Napoleon bera Espainiara etorri zen eta lurraldearen zati handia menperatu zuen, nahiz eta herriak gerrilla bidez eraso jarraitu.
• Azken fasea: Napoleonek Errusiara tropak bidali behar izan zituen eta espainiarren aliatuek aprobetxatu zuten: Wellington jeneralak Arapilesen garaipena lortu zuen eta Jose I.ak Madril utzi zuen. 1813an Gasteiz eta San Martzialeko guduak gertatu ziren eta Valençayko Itunaren bidez Fernando VII.a tronura itzuli zen.

Gerrak 300.000 hildako, ekonomia hondatuta eta kolonien galera ekarri zituen.

Frantsestuak

Jose I.ak Baionako Estatutua aldarrikatu zuen, liberalismoaren lehen urrats gisa, baina herriak ez zuen onartu. Frantsestuak, intelektual eta ilustratu batzuk, haren alde jarri ziren modernizazioa bultzatzeko, Inkisizioa desagerraraztea eta ikastetxe publikoak sortzea proposatuz. Herriak, ordea, kolaborazionistatzat hartu zituen. Gerra garaian, herriak boterea batzorde lokal eta probintzialetan antolatu zuen, eta Cadizko Gorteek Espainiako lehen konstituzio liberalaren bidea ireki zuten.

Cadizko Gorteak eta 1812ko Konstituzioa

Cadizko Gorteen lana Espainiako historiako mugarri nagusietako bat izan zen. Independentzia Gerraren testuinguruan, herriak hartu zuen ardura politikoa eta koordinazio beharra zela eta, boterea batzorde lokal eta probintzialetan antolatu zen. Horietan armadako ofizialak, goi kleroa, aristokraziako kideak eta burgesak zeuden. Guztien ordezkariekin Batzorde Zentral Gorena osatu zen, erregearen izenean agintzeko.

Frantziaren kontrako gerran Batzorde Zentral Gorenak sinesgarritasuna galdu zuen eta Erregeordetzari lekua utzi zion, baina desegin aurretik Gorteak biltzeko deia egin zuen. Ekintza hau iraultzailea izan zen, ordura arte eskubide hori erregearena baitzen. Gorteak Cadizen bildu ziren, hiri setiatuan baina frantsesen kontrolpetik kanpo eta ingelesen babespean. Cadiz merkatal hiri dinamikoa zen, liberal giroa zuena, eta bertan bildu ziren burgesia merkataria, atzerriko merkatariek eta gerratik ihesi joandako liberal ilustratuak. Horrek erraztu zuen erreformisten nagusitasuna.

Joerak eta Erreformak

Diputatuen artean bi joera nagusi azaldu ziren:

• Liberalak: Berrikuntza iraultzaileen aldekoak.
• Absolutistak: Erregimen Zaharra mantentzearen aldekoak.

Cadizko Gorteak Espainiako lehen parlamentu modernoa izan ziren, ordezkaritza ez baitzen estamentuka baizik eta diputatu guztiek boto bana zuten. Helburu nagusia konstituzio bat egitea zen, eta 1812ko Konstituzioa onartu zuten.

Gorteek dekretu garrantzitsuak eman zituzten: inprimatze askatasuna, Inkisizioaren deuseztatzea, gremioen desagerpena eta lan askatasuna, baita desamortizazio prozesuaren hasiera ere. Hala ere, neurri batzuk ez ziren praktikan jarri.

1812ko Konstituzioaren Ezaugarriak

1812ko Konstituzioak ezarri zituen:

• Nazioaren subiranotasuna.
• Aginte banaketa (legegilea, judiziala eta exekutiboa).
• Herritarren berdintasuna lege eta zergen aurrean.
• Sufragio unibertsala gizonezkoentzat.
• Eskubide indibidualen aitorpena.

Hala ere, Estatu konfesionala mantendu zen eta erregearen pertsona sakratutzat jo zen.

Gerra amaitzean, Fernando VII.a Espainiara itzuli zen Valençayko Itunaren bidez (1814). Absolutistek Pertsiarren Manifestua aurkeztu eta konstituzioa indargabetu zuten. Hala ere, Cadizko Gorteen lana mugarri izan zen, gerora etorri ziren saiakera liberalistentzat eta Espainian konstituzio baten beharra agerian utzi zuen.

Liberalismoaren Garapena eta Isabel II.aren Erregealdia

Fernando VII.a 1833an hil zenean, bere alaba Isabel II.a tronura igo zen, hiru urte besterik ez zituela. Bere ama María Kristina erregeorde izendatu zuten, baina horrek arazo dinastikoa sortu zuen: Karlos Maria Isidrok tronua berari zegokiola aldarrikatu zuen Lege Salikoaren arabera. Fernando VII.ak, ordea, Berrespen Pragmatikoa sinatu zuen, emakumeek tronua heredatzeko aukera emanez. Horrela, gatazka politikoa eta dinastikoa uztartu ziren, eta karlismoa sortu zen. Lehen Karlistada (1833-1839) Bergarako Besarkadarekin amaitu zen, eta Isabel II.a errege gisa onartu zen, estatu liberalaren eraikuntza hasiz.

Alderdi Liberalak

Isabel II.aren erregealdian bi alderdi nagusi izan ziren:

• Moderatuak (Narváez): Estatu zentralizatua eta autoritarioa bultzatu zuten, Guardia Zibila sortuz eta 1845eko konstituzio kontserbadorea idatziz.
• Aurrerakoiak (O’Donnell): Eskubideak zabaltzea, sufragioa hedatzea eta eliza-estatu harremanak bereiztea proposatu zuten.

Boterean txandaketa militarren bidez gertatu zen, ez hauteskunde demokratikoen bidez, eta gehienetan moderatuak izan ziren nagusi. Isabel II.aren erregealdian hainbat epealdi bereizi ziren: Maria Kristinaren erregeordetza, Esparteroren erregeordetza, hamarkada moderatua, biurteko aurrerakoia eta moderatuen itzulera.

Desamortizazio Prozesuak

Ekonomiaren arloan desamortizazio prozesuak garrantzi handia izan zuen:

• Mendizabalen desamortizazioa (1837): Elizaren eta herrien lurrak konfiskatu eta enkante publikoan saldu zituen, karlisten aurkako gerrarako dirua lortzeko. Nekazari xumeek ez zuten lurren jabetzarik lortu, burgesia eta nobleziak erosi baitzituzten.
• Madozen desamortizazioa (1855): Ondasun kolektibo guztiak salgai jarri zituen, trenbideak eta industria finantzatzeko. Nekazari pobreak kaltetuak izan ziren eta burgesia diruduna onuradun nagusia bihurtu zen.

60ko hamarraldiaren amaieran Isabel II.aren monarkiak krisi sakona jasan zuen, krisi politiko eta ekonomikoak uztartuz. Giro horretan Ostendeko Paktoa sinatu zen eta 1868ko “La Gloriosa” iraultzan Isabel tronutik kendu eta Frantziara erbesteratu zuten, Seiurteko Iraultzaileari hasiera emanez.

Seiurteko Demokratikoa (1868-1874)

Seiurteko Demokratikoa 1868ko iraultzaren ondorioz hasi zen, Isabel II.a tronutik kendu ondoren. Ostendeko akordioaren arabera, gorte konstituzio-egileak deitu ziren eta 1869ko Konstituzioa onartu zen. Testu honek subiranotasun nazionala ezarri zuen, monarkia konstituzionala, sufragio unibertsal maskulinoa eta adierazpen zein elkartzeko askatasuna. Estatuak izaera katolikoa mantendu zuen, baina beste erlijioak praktikatzeko eskubidea aitortu zen.

Amadeo I.a Saboiakoaren Erregealdia (1870-1873)

Konstituzioak errege baten beharra zuen eta, Borboien ospe txarra zela medio, Europako hautagaiak bilatu ziren. Azkenean, Amadeo I.a Saboiakoa aukeratu zuten. Bere erreinaldian gatazka ugari izan ziren:

• Kubako lehen altxamendua.
• Karlisten bigarren gerra Karlos VII.aren alde.
• Errepublikanoen presioa monarkia ezabatzeko.
• Elizaren oposizioa erlijio-askatasunaren aurrean.

Gainera, alfonsinoek Isabelen semea, Alfontso XII.a, errege izatea nahi zuten. Egoera kaotikoan, Amadeok abdikatu zuen 1873an. Aldi berean, neurri ekonomiko garrantzitsuak hartu ziren: pezeta sistema monetario berria, Sozietate Anonimoen Legea, Meatzeen Legea eta Arantzel Legea, atzerriko kapitalaren sarrera eta esportazioak erraztuz.

Lehen Errepublika (1873-1874)

Amadeoren abdikazioaren ondoren, Gorteek Lehen Errepublika aldarrikatu zuten (1873-1874). Urte eskasean lau presidente izan ziren: Figueras, Pi i Margall, Salmeron eta Castelar. Gobernuek neurri demokratikoak hartu zituzten, hala nola soldaduen kintak ezabatzea, bozkatzeko adina 21 urtera jaistea, eliza eta estatuaren banaketa eta esklabotza Puerto Ricon desagerraraztea. Pi i Margallek konstituzio federal baten proiektua abiatu zuen, Espainia 17 estatutan banatuz, baina kantonalismoaren altxamenduak eta karlista zein Kubako gerrek porrota ekarri zuten.

Azkenik, Paviaren estatu-kolpeak Errepublikari amaiera eman zion eta Serrano jeneralak boterea hartu zuen. 1874ko abenduan, Martinez Campos Sagunton altxatu zen eta Alfontso XII.a errege aldarrikatu zuten. Horrela, Espainia berriro monarkia konstituzionalera itzuli zen.

XIX. Mendeko Kronologia Laburra

Estatuburuak eta Gobernuak

• 1. Karlos IV.a: 1788-1808
• 2. Fernando VII.a: Martxoa-Maiatza 1808
• 3. Jose Bonaparte (Jose I.a): 1808-1813
• 4. Fernando VII.a: 1813-1833
• 5. Isabel II.a: 1833-1868
• 6. Behin-behineko Gobernua: 1868-1870
• 7. Amadeo I.a Saboiakoa: 1870-1873
• 8. Lehen Errepublika: 1873-1874
• 9. Alfontso XII.a: 1874-1885

Konstituzioak eta Estatutuak

• 1808: Baionako Estatutua
• 1812: Cadizko Konstituzioa
• 1837: Konstituzio Aurrerakoia
• 1845: Konstituzio Moderatua
• 1869: Konstituzio Demokratikoa