Eskolastika eta Tomas Aquinoko: arrazoia eta fedea

Testuinguru historiko-filosofikoa (V–XIV. mendeak)

Testuinguru historiko-filosofikoa: V. mendean tradizioa monasterioetan mantendu eta transmititzen da, eta pentsamendu filosofikoak bere independentzia galduz. IX. mendean hasten den aroari eskolastika deritzo.

Eskolastikaren jatorria eta ezaugarriak

Ezaugarriak:

1. Katedraleko eta korteko eskoletan irakasten dena.
2. Metodologia: arazoen alde onak eta txarrak aztertzen dira, eta irtenbide batera eraman ohi dira.

Eskolastikak tradizioarekiko erlazio kritikoa eta didaktikoa ditu bereizgarri. Unibertsitateak XII. mendean aurrera sortuak, bizitza intelektualaren ardatza bilakatzen dira. XIII. mendean hiriek agertzen dira eta haiekin batera klase sozial berri bat: burgesia, aristokrazia gainditzen saiatuko dena.

Erlijio orden berriak eta iturriak

Eskolako erlijio orden berriak:

1. Frantziskotarrak: ebanjelio-pobrezia erakusten zuten.
2. Domingotarrak: mundu intelektualean kokatzen dira (Tomas Aquinokoa).

Eskolastikaren antzinako iturriak Agustin Hiponakoa, Boecio eta, geroago, Aristotelesen idatziak dira.

Eskolastikaren hiru aroak

Hiru aro nagusitan banatzen da:

1. Goiztarra (IX–XIII mendeak)

Gai filosofiko nagusia unibertsalekiko arazoa da: definizio unibertsalak nola dauden eta existitzen diren ala ez eztabaidatzen da. Filosofia arabiarren eragina funtsezkoa da; filosofia islamiarrak Greziako filosofia eta zientzia gordetzen ditu.

2. Goi eskolastika (XII–XIII mendeak)

Frantziskotarren eta domingotarren arteko borroka gertatzen da. Tomas Aquinokoa da aristotelismoa eta kristautasuna elkartzeko saiakerarik garrantzitsuena egin zuena. Elizak, batzuetan, Aristotelesen eta Tomasen testu batzuk debekatu zituen. Aristotelesen idatziak Averroesen bidez ezagutzen dira; Averroesek aristotelismo garbia defendatzen zuen, eta hiru tesi planteatu zituen:

1. Munduaren eternitatea.
2. Arima indibiduala hilezkorra dela.
3. Egia bikoitzaren teoria (teologikoa eta filosofikoa bereizita ulertzea).

Teologia: arima hilezkorragoa izatea eta munduaren sorrera eztabaidatzen dira.

3. Berantiarra (XIV mendea)

Antzinako eskolen sistemaren metafisikarekiko kritika Ockhamgo Gilenekin hasten da. Bide berria zientzia berriekin batera agertzen da. Tomas Aquinokoaren merituak bere garaiko gizarteari koherentzia ematea eta Aristotelesen pentsamendua kristautzean datza.

Arrazoia eta fedea

Arrazoia eta fedea: Averroismoak planteatutako egia bikoitzak (egia filosofikoa eta egia teologikoa bereiztea) pentsalari kristauak arrazoia eta fedearen arteko erlazioa planteatzera behartu zituen. Jainkoa jakintzaren objektu gorena dela baieztatzen da; beraz, arrazoia zein fedea Jainkoaren objektua dira. Objektua berbera bada, ezin da kontraesanik egon; eta badago kontraesanik, filosofia izango litzateke akastuna.

Fedea arrazoiaren kanpoko irizpide izan liteke eta azken hori fedearen pean egon liteke. Hala ere, arrazoia ez da desagertzen edo fedeak ordezkatzen; biek osagarriak izan daitezke. Bakoitzaren arloa autonomoa da: fedeak eta arrazoiek beren metodoak eta egiak dituzte. Biek arlo komun bat dute, non biek bidez ezagut daitezkeen gaiak dauden.

Badira arrazoiarentzat ulergarriak ez diren egia errebelatuak, eta arrazoiak lor ditzakeenak gutxi batzuk ezagutuko lituzkete. Tomasen hitzetan, egia horiek salbaziorako beharrezkoak direnez, teologiak interpretaturiko errebelazioa beharrezkoa da. Azken jakintza teologia errebelatuari dagokio. Filosofiak teologiari bere metodo logikoak utzi dizkio koherente eta arrazionala izan dadin. Fedea edo errebelazioa arrazoiaren aurretik eta gainean dagoen irizpide bikoitza izan daiteke: negatiboa eta positiboa. Arrazoia, bere aldetik, fedearen laguntzailea da.

Jainkoaren existentziaren frogak (Tomasen arabera)

Jainkoaren existentziaren frogak: Tomasen oinarrizko testua Bibliako “Ni naiz naizena” esaldian oinarritzen da. Izatearen teoriaren arabera, jainkoa nahitaezko izatea da, eta Bibliak hori berresten du. Falta dena frogapen arrazionala da. Tomasek ez zuen Anselmoren argumentua onartzen, ideiala eta errealaren arteko jauzia ematen duelako.

Tomasen frogak errealitatetik abiatzen dira; abiapuntua sentipenezko gertakari baten egiaztapena da. Nagusiki bost argudio eskaintzen ditu (soilik izenburuak hemen mantenduz):

1. Motore geldia.
2. Kausarik gabeko kausa.
3. Nahitaezko izatea.
4. Perfekzio gorena.
5. Adimen ordenatzailea.

Jainkoaren izaera eta ezagutzeko bideak

Jainkoaren izaera: Jainkoa ezagutzea Izana ezagutzea da, beraz, egia ezagutzea. Jainkoa ezagutzeko bi bide daude: teologia negatiboa eta sortutako izakien perfektzioak absolutura eramatea. Panteismoan ez erortzeko Tomasen parte-hartzearen kontzeptua erabiltzen da: sortutako izakiak jainkoari parte hartzen diote, baina ez dira Izana bera; beretzat parte-hartzen dute eta erabat ezberdinak dira.

Tomasen ustez, sorkuntza betierekoa den ala ez jakiterik ez dugu. Jakina dena da jainkoak bere buruan dituen ideiei jarraituz sortzen duela, orden hierarkiko bat emanez.

Etika

Etika: Jainkoak mundua gobernatzen du. Etikak Ongi Gorena den Jainkoarekin dauka erdigunea; mundua jainkoaren probidentziaren eta aurrejakinaren pean dago. Gizakiak askatasun moraleko irizpidea du eta ez du beti nahitaezko moduan jokatzen.

Tomasen etika finalista da: izaki oro bere perfekzioa bilatu behar du. Gizakiaren kasuan, perfekzioa bere arrazionaltasunaren garapenean datza. Gizakiaren helburua zoriontasuna da, eta hori lortzeko bidea adimenaren jarduera arrazionala garatzea eta bertuteekin bizitzea da.

Bertuteak: bi multzotan banatzen dira:

• Teologikoak: jainkoaren bidez bakarrik ezagut daitezkeenak; maitasuna, adibidez, gizakia bere helburuetara hurbiltzen duena.
• Kardinalak (naturalak): ahalmen naturalen perfekzioarekin lotzen direnak; jokabide onaren oinarria ematen dute.

Bertuteek jarrera bideratzeko balio dute; legeek, berriz, kanpoko ordena eta jokabidea zuzentzen dituzte. Jainkoa, ororen egile bezala, unibertsoaren legegilea da; bere legeak betierekoak dira. Gizakia da bere xedeak ezagutu eta bere izaerak eskatzen duenaren arabera jokatzeko gai den izaki bakarra.

Lege naturalak eta lege mota guztiak

Lege naturalak (Tomasen arabera):

• Sustantzia izateagatik: bere existentzia mantentzeko joera du.
• Animalia izateagatik: ugaltzeko joera du.
• Arrazional izateagatik: egia ezagutzeko eta gizartean bizitzeko joerak ditu.

Beste bi lege mota:

• Jaikizko legea: jainkoak gizakiari diktatu diona, azken honek bere helburua lortzeko.
• Giza legea: gizakiak hemengo bizitzarako asmatu duena; lege naturalekin bat etorri behar du, bestela ez litzateke justua. Lege hau komunitateak edo haren ordezkariek bakarrik egin behar dute; giza lege oro ongi komuna lortzera zuzenduta egon behar da.

Politika

Politika: Gobernatzeko era ezberdinak:

• Onak: demokrazia, aristokrazia eta monarkia.
• Txarrak: demokrazia demagogikoa, oligarkia eta tirania.

Tomasek uste zuen onenen artean monarkia dela hobekiena, gizartearen ordena hobeki bermatzen duelako eta jainkozko gobernu idealaren antza duelako. Giza gobernua ongi komuna lortzeko prestatuta dago, baina ez da jainkozko ongia bera.

Botere zibila eta erlijiosoa elkarrekiko independenteak direla azaltzen du: zibila ezin da erlijiosoaren jurisdikziora guztiz men egin, eta erlijiosoak ezin du gizatiar soil bati bakarrik agindu. Nolanahi ere, zibilaren jarduna erlijioaren azpian egon behar du, gizatiarra jainkozkoaren pean dagoen bezalaxe.

Tomas Aquinokoaren aristotelismoa

Tomas Aquinokoaren Aristotelismoa: Tomas Aquinokoak Aristoteles onartzen du. Aristotelesen irakaskuntzak kristautasunarekin bateragarriak egin eta filosofia aberastu dezakeela uste zuen. Baina sinismenaren aurkako ikuspegietan beste iturrietara jotzen du.

Aristotelesen berrezagutzea ez zen bat-batean gertatu. Hasieran arabiar itzultzaileen lanetan agertzen zen, batez ere Averroesen interpretazioaren bidez; gero Tomasek itzulpen berri batzuk eginarazi zituen, greziatik latinerako itzulpen zuzenean, eta horien bidez erakutsi zen Averroesen interpretazioa ez zela bakarra—Aristoteles beste era batera ere ulertzekoa zela.

Adibidez, arimaren hilezkortasunaren auzian, Tomasek uste zuen Aristotelesek gizaki bakoitzaren ahalmen gorenetakoen artean adimena jarri eta, horren bidez, arimaren hilezkortasuna defendatzen zuela. Munduaren betikotasunari dagokionez, Aristotelesek filosofia arloan ez zuela oztoporik hori esateko; Tomasek, ordea, munduak hasiera izan zuela sinesmenak mantentzen ditu.

Tomasek onartzen ditu Aristotelesen hainbat kontzeptu eta teoria: errealitateari buruzko irakaskuntzak, mugimenduaren teoria, hilemorfismoaren konposaketa, kategoriak eta lau kausen teoria, Jainkoari buruzko zenbait ikuspegi eta gizakiari buruzko zenbait planteamendu.

Arrazoimena eta fedea: Agustin eta Tomas

Arrazoimena eta fedea — Tomas eta Agustin: Fedea eta arrazoimenaren arazoa garatu zen, izan ere filosofia ezagutza arrazoimenetik abiatuz bilatzen du, eta kristautasunaren edukiak errebelatuak direnez ez dira beti zuzen lotzen. Agustin Hiponakoaren eta Tomas Aquinokoaren jarrerak bereziki azpimarragarriak dira.

Agustinen jarrera

Agustin: Bere esperientzia pertsonaletik abiatzen da. Bera ez asetu zuten zenbait talde filosofikoetan ibili ondoren, uste zuen arrazoimenak gizakiari fedea aurkitzen lagun diezaiokeela. Baina, egia fedearen laguntzaz aurkituta, arrazoimenak egia hori ulertu, onartu eta bere menpe kokatu beharra dauka. Erdi aroko pentsamendu kristauak neurri batean filosofia teologiaren menpe kokatzen du. Kultura profanoaren balioa kristautasunarekin bat etortzen denean soilik ulertzen da Agustinen arabera.

Tomasen jarrera

Tomas: Ez zien Averroesen edo latinoen egia bikoitzaren teoriari bat egiten, eta Agustinen jarrera ere ez zitzaion guztiz egokitzen. Tomasen arabera, arrazoimena eta fedea edukietan eta metodoan bananduta daude; hala ere, gauza asko bi bidez batera ezagut daitezke. Jainkoak mundu naturala eta supranaturala sortu ditu; arrazoimenak mundu naturala aztertzen du, fedeak berriz supranaturala ezagutzeko balio du. Arrazoimena aztertzeko bitartekoa da eta fedeak ez gaituela engainatuko argudiatzen du, nahiz eta gizakiok gaizki erabili dezakegun eta erroreetara joan.

Jainkoaren existentzia: Agustin eta Tomas

Agustinen frogaren ideia: Agustinen froga ideien eredugarrietan datza —ideien mugatasunean eta beharrezkotasunean—. Gizakiok egia eredugarriak hautematen ditugu: beti berdin daudenak, mugagabeak eta beharrezkoak. Egia hori gure adimena baino nagusiagoa dela uste du Agustinek; adimena bere aurrean makurtu behar duela.

Agustinen arabera, Jainkoa gizakiaren baitan jarri ditu ideia eredugarriak. Adimena argitasun handiagoarekin edo txikiagoarekin suma dezake, baina egia eredugarriek beti iraungo dute.