Erromatar Literaturaren Generoak: Oratoria, Epika eta Lirika

Oratoria

Zizeron (K.a. 106-43)

• Erromak izandako idazlerik onenetakoa izan zen, eta irakasle onenekin hezi zen.
• Abokatu, pentsalari eta hizlari bikaina izan zen.
• Bere ibilbide politiko eta judiziala oso bizia izan zen:
  • 25 urterekin lehen prozesu judizialean parte hartu zuen.
  • Hitzaldiei esker egin zen ezaguna, eta horrek ospea zein etsaiak ekarri zizkion.
  • Kontsul zela, Katilinak estatu-kolpea ematen saiatu zen. Zizeron ohartu eta salatu egin zuen.
  • Gerra Zibilean Ponpeioren alde egin zuen. Hark galtzean, Zesarrek barkatu egin zion, baina politikatik urrundu zen.
  • Marko Antoniori aurre egin zion, eta hark hiltzeko agindua eman zuen.
• Kultura handikoa zen eta hainbat genero landu zituen:

  • Oratoria

    • Ondo hitz egiteko artea da, adierazpena edertzeko eta hainbat helburu lortzeko (limurtzea, gozaraztea, hunkitzea...).
    • Limurtzeko hiru estilo bereizi zituen:
      • Bakuna: Estilo xumea, lengoaia arrunta, zehaztasuna eta indar gutxikoa.
      • Tartekoa: Indartsuagoa, baliabide erretoriko guztiak erabiltzen dituena, lasaia eta atsegina.
      • Jasoa: Estilo oparoa, errespetuzkoa, apaindua, indartsuena eta elokuentzia handikoa.
    • Bera hil ondoren, oratoria jolas bihurtu zen, eta adierazpen-askatasun ezak generoa murriztu zuen.

  • Filosofia

    • Hizlarien prestakuntzaren inguruko kezka zuen, osoa eta txikitatik jasotakoa izan behar zela uste baitzuen.
    • Berezko eskubideen nagusitasuna aldarrikatu zuen De officiis liburuan.
    • Krudelkeriaren eta tortura guztien aurka zegoen.
    • Ez zuen Greziako eskola zehatzik jarraitu; bere jarrera eklektizismoa zen.
    • Eszeptizismo erradikalaren aurka zegoen.
    • Erlijioari dagokionez, norberaren askatasuna defendatzen zuen, De natura deorum lanean azaldu bezala.
    • Filosofia helenistikoa landu zuen.
    • Errepublikaren aldekoa eta tiraniaren aurkakoa zen.

  • Epistolografia

    Gutun ugari idatzi zituen, bere garaiko testigantza baliotsuak direnak.

Obra

• Hitzaldiak: Ugari gorde dira bere esklabo eta lagun Marko Tulio Tironi esker.
  • In Verrem: Gaio Verresen aurkako zazpi hitzaldi, Sizilian ondasunak lapurtzea eta ustelkeria leporatuta.
  • Katilinariak: Katilinaren estatu-kolpe saiakera salatzeko lau hitzaldi.
  • Filipikak: Marko Antonioren aurkako hamalau hitzaldi.
• Idatzi teorikoak:
  • Oratoriari buruzkoak: Brutus eta De oratore.
  • Filosofiari buruzkoak: Platonen eredua jarraituz idatzitako elkarrizketak.
    • Besteak beste: De amicitia, De senectute, De finibus, De legibus, De natura deorum, De officiis eta De re publica.

Poesia Epikoa

• Kontakizun historikoak, legendazkoak, gerrak eta antzinako gertakariak nahasten ditu.
• Latinezko lehen itzulpen literarioa Odisea izan zen, Livio Androniko greziarrak egina K.a. III. mendean.
• Ondoren, Erromako historiari buruzko bi poema garrantzitsu idatzi ziren, beste autore batzuen aipamenei esker ezagutzen ditugunak:
  • Bellum Punicum, Neviorena: Erromaren (garaile) eta Kartagoren arteko gerra kontatzen du.
  • Annales, Enniorena: Erromaren jatorriari eta lehen mendeetako historiari buruzkoa.

Virgilio (K.a. 70-19)

• Familia xumekoa zen, baina aitak ahalik eta hezkuntza onena eman zion, hizlari bikaina izango zela amestuz. Hala ere, oso lotsatia zenez, erretorika baztertu zuen, hizlari kaskarra baitzen.
• Erroman, poesia kultu eta fina lantzen zuen gazte talde batekin elkartu zen.
• Napolesera joan zen filosofia ikastera.
• Bizitzako azken hamabi urteak Eneida idazten eman zituen.
• Lagunei eskatu zien, lana amaitu baina berrikusi gabe hiltzen bazen, erre zezatela. Hala ere, Augustok argitaratzeko agindua eman zuen.

Obra

• Eneida izan zen bere lan nagusia, Augustoren enkarguz idatzitako epopeia kultu eta landua.
• Eneasen istorioa kontatzen du, Troiatik ihes egin ondoren Erroma sortu zuena. Poemaren arabera, Erroma jainkoen erabakiz amaierarik gabeko inperio baten erdigunea da.
• Hamabi kantuz osatuta dago eta Inperioa goraipatzen du, gobernu mota onena zela adieraziz eta, ondorioz, Errepublikaren aurka eginez.
• Bukolikoak (artzain-giroko hamar poema labur) eta Georgikoak (landa-lanei buruzko poema didaktiko luzea) ere idatzi zituen.

Lukano (K.o. 39-65)

• Arrakasta lortzeko baldintza guztiak zituen:
  • Adimen handia.
  • Familia ona.
  • Heziketa bikaina.
  • Harreman sozial eta politiko onak.
• Neron enperadorearen laguna zen, baina Lukanok idazle hobea zenez, Neronek idaztea debekatu zion. Hark aurka egin zion, eta enperadoreak hiltzeko agindua eman zuen 26 urte zituela.
• Gordetzen den bere lan epiko bakarra Farsalia da, epopeia historiko bat.
  • Zesar eta Ponpeioren arteko gerra zibila kontatzen du, gertatutakoa krudelkeriaz azalduz eta garaituen alde eginez. Ikuspegi hori ez zuen Inperioak onartu.
• Estilo eta gai berriak erabili zituen, zerbait burutsu eta harrigarria bilatzen baitzuen.
• Heroiak eta garaituak goraipatzen ditu, eta doilorrak eta zitalak gaitzesten (Zesar, esaterako).
• Latindar literaturako eszenarik krudel eta gordinenetako batzuk idatzi zituen.
• Hiperboleak eta bestelako baliabide apaingarriak maiz erabiltzen zituen, eta horrek barrokoaren aitzindari bihurtu zuen.

Poesia Lirikoa

• Musikarekin lotura estua du. Poemak kantatzeko idazten ziren, bakarka edo taldeka, eta musika-tresnen laguntzaz (lira eta zitara, hortik dator izena).
• Grezian sortu zen, eta poeta garrantzitsuenak Safo eta Anakreonte izan ziren.
• Ezaugarriak: Poeta protagonista da, bere sentimenduak, bizipenak eta iritziak adierazten baititu.
• Aniztasuna: Gai, bertso-lerro eta luzera ugari biltzen ditu.
• Erromatarrek tradizio hori guztia jaso eta beren ideiak erantsi zizkioten.
• Idazle batzuei greziarren kultura gehiegi sartu nahi izatea leporatu zitzaien.
• Garrantzitsuena Katulo izan zen, eta ondoren Virgilio, Horazio eta Ovidio.
• Hurrengo mendeetan maisutzat hartu zituzten, batez ere Errenazimentuan.

Katulo (K.a. 84-54)

• Veronan jaio zen, familia noble batean.
• Hogei urterekin Erromara joan zen bizitzera, giro intelektual eta literarioago baten bila.
• Poeta gazte talde bateko kide izan zen:
  • Poesia berritu zuten, greziar poesiaren azken teknikak eta sentsibilitatea gehituz.
  • Kontserbatzaileen ustez, poesia "arrotz" bihurtu nahi zuten.
• Bizitza sentimental aztoratua izan zuen eta gazte hil zen.
• Bere ustez, poetak ausarta eta zirikatzailea izan behar du bere lanetan, baina bizitzan zintzoa.
• 116 poema idatzi zituen, Carmina izeneko bilduman jasoak. Gai ugari landu zituen: tonu erotikoa, elegia, satira, mitologia...
• Poesia lirikoko lehen liburuaren egiletzat hartzen da.
• Bere poesiaren ezaugarriak metrika berritzailea, egiazkotasuna, bizitasun handia, maila literario altua eta sentsibilitate handia dira.

Horazio (K.a. 65-8)

• Liberto baten semea zen (zerga-biltzailea), nahiz eta batzuek, zirikatzeko, arrain-saltzailea zela esaten zuten.
• Erromara joan eta hezkuntza landua jaso zuen.
• Hogei urterekin Atenasera joan zen ikasketak burutzera. Erromara itzultzean, giro literarioan murgildu eta Virgilioren lagun egin zen.
• Askotan mendira joaten zen lasaitasun bila, idazteko inspirazioa aurkitzeko.
• Hiru poesia-genero nagusi landu zituen:
  • Satira: Bi liburu idatzi zituen, gatz handikoak eta tonu filosofikokoak, garaiko gaitzen aurka.
  • Lirika: Epodoak idatzi zituen (17 poema motz). Bertan, etxe eta familia giroko bizimodu lasaia goraipatu zuen, gerora Beatus ille topiko literario bihurtuko zena. Bere lan nagusia Odak izan ziren, gai ugari (hausnarketa, adiskidetasuna, maitasuna, aberria) eta metrika anitzak biltzen dituena.
  • Epistolak: Gutun eran idatzitako poemak dira. Horien artean, Ars poetica da ezagunena, literaturak zer izan behar duen azaltzen duen poema luzea.

Ovidio (K.a. 43 - K.o. 17)

• Familia aberatsekoa zen. Hamabi urterekin, aitak Erromara bidali zuen politika ikastera, baina berak poesia nahiago zuen, horretarako berezko talentua baitzuen.
• Gaztaro aztoratua izan zuen. Berrogei urterekin, ordea, alargun noble batekin ezkondu zen, eta horrek literatura garatzeko egonkortasuna eman zion (garai honetakoak dira Metamorfosis eta Fastos).
• Augusto enperadoreak erbesteratu egin zuen, eta han hil zen. Horregatik esaten da "bi munduen poeta" dela (Erromako oparotasuna eta erbestearen tristura).
• Bere obra hiru garaitan sailka daiteke:
  • Gaztaroa: Amodioa eta erotismoa landu zituen. Garai honetakoak dira Amores eta Ars amandi (maitaleentzako aholkuak).
  • Heldutasuna: Poesia epiko-mitologikoa idatzi zuen. Lan nagusiak Metamorfosis (mitoen bilduma) eta Fastos (erromatar jaialdien jatorria) dira.
  • Erbestea: Elegia tristeak idatzi zituen. Bere egoeraz kexatzen zen eta enperadorearen barkamena lortzen saiatu zen.