Errenazimenduko eta Barroko garaiko Arte eta Arkitektura

Arkitektura: Errenazimendua

Errenazimendua kultura eta artearen berritze mugimendua izan zen, Aintzinate Klasikoaren berreskurapena eta Erdi Aroko pentsamoldearen gainditzea bilatuz. Humanismoaren ondorioz, giza arimaren eta gizakiaren gaitasun intelektualen garaipena aldarrikatu zen. Estilo artistiko honek artearen, literaturaren, filosofiaren eta zientzien esparruan eragin handia izan zuen. Erdi Aroko iluntasunaren sinboloari kontrajarrita, Errenazimendua argiaren garaia izan zen, eta Antzinate Klasikoaren ereduak gizartean berriz ezarri ziren. Arkitektura, eskultura eta pintura izan ziren diziplina nagusiak, eta greko-erromatar elementuak itzuli ziren, ez kopiatzera, baizik eta egokituz.

Quattrocento (XV. mendea)

Errenazimenduaren lehen garaian, Florentzian sortu zen Quattrocento, eta bertako arkitekturak forma klasikoak berreskuratzea eta espazioaren arazoak konpontzea izan zuen helburu nagusi. Etapa honen ezaugarri nagusietako bat arrazionalismo geometrikoa eta matematikokoa izan zen, proportzio perfektuak eta zatiek osotasunarekin duten lotura bilatuz. Aintzinateko eredu greko-erromatarrekin loturiko elementuak erabili ziren, eta arkitekturaren oinarria zutabeak izan ziren, hala nola dorikoak, korintoarrak, jonikoak eta toskaniarrak. Eraikinak dekorazio klasikoekin apainduta zeuden, eta elizak oinplano basilikala edo zentralizatua izan zuten; jauregiak, aldiz, patio baten inguruan eraiki ziren. Garai honetako arkitektu garrantzitsuenetakoak Brunelleschi eta Alberti izan ziren, eta haien lanek Errenazimenduko arkitekturaren oinarriak ezarri zituzten.

Cinquecento (XVI. mendea)

Cinquecento, XVI. mendean, Erromara mugitutako estilo artistikoa izan zen, eta bertan kokatu zen Errenazimentuko klasizismoaren heldutasuna. Aita Santuek, Julio II.a eta Leon X.a, artisten mezenas izan ziren, eta haien babesarekin San Pedro basilika bezalako eraikuntza garrantzitsuen proiektuak aurrera eraman ziren. Estilo klasizista heldua ezaugarri nagusi izan zen, eta eraikuntzak perspektiba, proportzioa eta simetria oinarri hartuz diseinatu ziren. Elementu klasikoak, hala nola zutabeak eta arkuak, erabiltzen jarraitu zen, baina eraikuntza nagusiek monumentaltasuna eta handitasuna bilatzen zuten.

Artistek teknika eta formalismoa lehenetsi zituzten, eta egitura elementuak apainduraren gainetik azpimarratzen ziren. Eraikinak oinplano zentrala eta simetrikoak izan ziren. Garai honetako arkitekto nabarmenak Miguel Angel, Rafael, Bramante eta Palladio izan ziren, eta haien lanek artearen eta arkitekturaren etorkizunaren oinarriak jarri zituzten.

Manierismoa (1520-1610)

1520tik aurrera, Erreformaren krisiak sortu zuen giroan Manierismoa sortu zen, eta estilo honek Errenazimenduko klasizismoaren oreka eta simetria hausten zituen. Manierismoak, Barrokoaren aurretik, adierazkortasun handiagoa bilatu zuen, eta elementu klasikoak modu harrigarrian eta deigarrian erabiltzea izan zuen ezaugarri. Dekorazioa areagotu eta plastika arloan berrikuntza bilatu zen. Eraikuntzaren ertzetan balaustradak, zutabeak eta estatuak sartu ziren, eta espazioaren erabilera dinamikoa bilatu zen. Estilo honek mugimendua eta dinamismoa irudikatzen saiatzen zen, klasizismoaren zurruntasuna gaindituz. Michelangelo arkitekto nabarmena izan zen, eta bere lanek Manierismoaren inguruko joera artistikoak bultzatu zituzten.

Horrela, Errenazimenduko garaian arkitektura, eskultura eta pintura berritzaileak sortu ziren, eta estilo hauek, Quattrocentotik Manierismora bitartean, aro modernoa bultzatu zuten. Grezia eta Erromako klasizismoa berriro ere gizartean integratzea lortu zen, eta horrek eragina izan zuen artearen eta kultura orokorrean.

Eskultura: Errenazimendua

Errenazimenduko eskultura Italian garatu zen, Florentzian, Ghiberti eta Donatelloren eskutik, eta Michelangeloren eskulturak Cinquecentoko garaian lortu zuen gorena. Eragin nagusia Greziako eta Erromako klasizismoa izan zen. Eskulturaren ardatza gizakia izan zen, eta humanismoaren eragina nabarmendu zen. Anatomia, proportzio eta neurrien zaintza kanon klasikoen arabera egin zen, eta biluziak, edertasun idealen bilaketan, irudi gorena irudikatu zuten.

Quattrocento (XV. mendea)

Florentzian, Ghibertik eta Donatellok eskultura lan asko sortu zituzten, eta proportzionaltasuna, kanon klasikoa, eta contrapposto erabilera nabarmendu ziren. Adierazkortasuna areagotu zen mende amaieran. Andrea Pisanok eta Ghibertik brontzezko ateak sortu zituzten, eta schiacciatoa teknikak erabiliz, sakonera eta perspektiba lortu zituzten. Ghiberti, Donatello, eta Verrocchio Quattrocentoko eskultore handiak izan ziren.

Cinquecento (XVI. mendea)

Erromako gune artistiko nagusian, Florentziak bere garrantzia mantendu zuen. Eskulturan naturalismoa eta gizakia izan ziren gai nagusiak, eta handitasun monumentalarekiko zaletasuna nagusitu zen. Michelangelo izan zen garai honetako artista adierazgarriena, eta eskultura ulertzen zuen marmolezko bloke baten barruan irudi bat askatzen den prozesu gisa. Laokoonte eta bere semeak aurkikuntzak inspirazio handia izan zuen. Michelangeloren lana per forza di leva (indarrez) definitzen da.

Manierismoa (1520-1610)

Errenazimenduaren amaieran, Manierismoak proportzioak, espazio-ikuspegia, eta adierazpideak deformatuz haustea ekarri zuen. Harmonia klasikoa baztertuz, forma dinamikoak eta serpentinata (kurba-konposizioak) bilatzen hasi ziren. Jarrera behartuak eta oreka logikoaren suntsipena nabaritu ziren. Europan zehar zabaldu zen, eta eskulturaren arloan, brontze txikien produkzioa gora egin zuen.

Arkitektura: Barrokoa

Barrokoa XVI. mendearen amaieratik XVIII. mendearen erdialdera garatu zen, mendebaldeko Europan eta Hego Amerikan, batez ere Erromatik zabalduta. Estilo hau, gorte katolikoek eta iparraldeko giro burgeseko herrialdeek garatua, askotariko ezaugarriak izan zituen. "Barroko" hitza portugesezko barrueca (irregularra) hitzetik dator, eta, hasieran XIX. mendean mespretxatu egin zen, baina gaur egun estilo original eta berritzaile bezala baloratzen da.

Ezaugarri nagusiak

Barrokoa klasikoen moldeak jarraitzen zituen, baina berrikuntza ugari sartu zituen. Horrek monumentaltasun eta luxuarekiko interesa ekarri zuen, eta emozioak eta sentsazioak garrantzi handia izan zuten, ordena eta proportzio tradizionalen aurretik. Arkitekturan, oinplano eliptikoak, obalatuak eta forma kurbatuak erabiltzen ziren, eta elementu arkitektonikoak aberastu eta konplikatu egin ziren. Adibidez, zutabe bihurgunetsuak eta arku mixtilineoak.

Jauregiak (Eraikuntza Zibilak)

Barrokoan, monarka absolutuek eta aristokratek jauregi eta landetxe handiak eraiki zituzten, hirietan eta kanpoaldean, euren boterearen erakusgarri. Italiako jauregiak, adibidez, palazzo izeneko jauregiak ziren eta patio pribatua zuten barruan. Horrela, beheko solairuan zerbitzuak, lehen solairuan gelak eta goikoan logelak aurkitzen ziren. Espainiako jauregiak, ekonomia krisia zela eta, artistikoki apalagoak izan ziren, eta, 1660tik aurrera, Austriar dinastiaren eraginez, apaindura gabeagoak ziren. Hiru gune nagusi izan ziren: Valladolid, Madril eta Lermako Villa.

Jauregien ezaugarriak

• Jauregi askok dorreak aurrealdean zituzten.
• Teilatuak arbelazkoak ziren.
• Kanpotik itxura zurruna zuten, baina barrutik erosoak ziren.
• Adreiluaren eta igeltsuzko apainduren erabilera nabarmena zen.

Elizak (Eraikuntza Sakratuak)

Barrokoan elizak oinplano konplexuak eta forma zentrala zituzten, hala nola eliptikoak, obalatuak edo erdizirkularrak. Barnean, kupulak norabide guztietan bildu ohi ziren, eta pintura ilusionistak erabiltzen ziren, espazioaren sentsazioaren zailtasunak iraultzeko. Sarrerak garrantzi handia zuen, kale eta etorbideekin lotura izan zezan. Elizak jende multzo handiak hartzeko moduan zeuden eta efektu harrigarriak eta tranpantojo ilusionistak erabiltzen ziren.

Barne-apainketa eta Adibideak

Barrokoan, elizen barrualdeak apaindura ugari eta ikuspegi konplexuak zituen, argi-itzalen jokoa bilatuz. Geometria eta fantasiazko elementuak erabiltzen ziren. Adibidez, Italia eta Espainian, arkitektura sakratua basilikaren eredotik abiatzen zen, eta estiloak Europa osora zabaldu ziren.

Adibideak:

• Italia: San Andrea (Bernini), Santa Susana (Maderno) eta San Karlos (Borromini) elizak.
• Espainia: San José konbentua Avilan (Fco. de Mora), Santa Teresa konbentua eta San Isidoro eliza Madrilen.

XVIII. mendeko Rokokoa

XVIII. mendeko Rokokoa frantziar eta italiar eraginez garatu zen. Borboien dinastiaren garaian lan ugari egin ziren, hala nola Sabatiniren Aranjuezeko jauregia eta Juvarraren Madrilgo Erret jauregia.

Eskultura: Barrokoa

Barrokoan, eskultura arte adierazpenak garrantzi handia hartu zuen eta margogintzaren eta arkitekturaren aldean ikuspuntu berria ekarri zuen. Eskulturaren helburua ilusionismoa eta ikusmenaren jokoa sortzea izan zen. Horrela, forma, masa eta pisua desegin eta ukituezinak bihurtu ziren, eta irudiak nolakoak diren baino nola ikusten diren bilakatu zen garrantzitsuagoa. Eskulturan errealitatearen eta ilusionismoaren arteko muga zabaltzea zen nagusi, eta horrek trampantojoa edo ilusionismo optikoaren erabilera sustatu zuen.

Ezaugarri nagusiak

Barrokoan mugimendua eta ikusmenaren garrantzia izan ziren eskulturaren ezaugarri nagusiak. Figura guztiak mugimenduan agertzen ziren, eta momentu gorenean, oreka ezegonkorrean azaltzen ziren. Serpentinata formak eta tolesdura ugari dituzten arropek, forma zabalak eta puztuak sortzen zituzten, eta argi-ilun jokoekin bat egiten zuten. Eskulturaren bidez, emozioak eta mugimendua adieraztea bilatzen zen, eta hori ikuspegi anitzetan nabarmentzen zen, simetria baztertuz.

Kategoriak, Materialak eta Gaiak

Eskultura bi kategoria nagusitan banatzen zen:

1. Arkitekturan txertatutakoak (eraikinen goiko partea azpimarratzeko, lorategietan apaingarri gisa, euskarriak -kariatideak eta telamones-).
2. Mukulu biribilekoak (hilobiak, aldareak eta bestelako eskulturak; forma biribilak eta organikoak).

Materialak eta teknikak hainbat izan ziren, baina nagusiki marmola, brontzea eta egurra erabiltzen ziren. Egurraren kasuan, polikromatzea oso ohikoa zen. Eskulturaren menperakuntza eta teknika bikaintsuaren bidez, virtuositatea lortzen zen, eta hori Barrokoaren berezitasunetako bat izan zen. Taila, kenketa eta modelatzea teknikak erabili ziren, eta egurraren kasuan, koloreztatu eta margotzeak ere tokia zuen.

Gaiak askotarikoak izan ziren. Hala ere, erlijioaren gaia izan zen nagusia, batez ere Kontra-erreforma katolikoaren zerbitzura egin ziren eskulturak. Horrez gain, gai profanoak ere landu ziren, hala nola erretratuak, gai mitologikoak eta estatua absolutisten edota elizarentzako lanak. Heriotza ere maiz agertzen zen, eta hilobi eskultura asko egin ziren Barrokoaren izaera dramatiko eta antzerkitsuarekin bat eginez.

Gune nagusiak

Italia izan zen eskultura barrokoaren gune sortzaile eta hedatzailea, eta Bernini izan zen italiar eskola barrokoaren ordezkari nagusia. Erromak eta Italiako beste hiri batzuek garrantzi handia izan zuten estilo hau zabaltzerakoan, eta lanak erlijiozkoak, mitologikoak eta heroikoak izan ziren. Espainian, aldiz, eskultura erlijiosoa nagusitu zen, batez ere Valladoliden, Sevillan eta Granadan, non eskultura eskola garrantzitsuak sortu ziren. Espainian, Gregorio Fernández, Martínez Montañés eta Alonso Cano bezalako artistak nabarmendu ziren, eta egurra material gisa erabiltzen zen polikromatzen.

Bramanteren Tenpletea: Iruzkina eta Analisia

Datu orokorrak

• Estiloa: Errenazimendukoa (Klasizista)
• Egilea: Donato Bramante
• Kronologia: XVI. mendearen hasiera (1502-1510)
• Sailkapena eta funtzioa: Tenpletea. Oroitzapenezko eraikuntza erlijiosoa.

Analisi formala

• Materiala: Marmola, granitoa eta trabertinoa. Ukitu batzuk errebokoz eta iztukuz.
• Oinplanoa: Zirkularra (oinplano zentrala); tholosak dakarzkigu gogora (Greziako Delfos edo Erromako Vesta bezalako tenplu monopteroak). Proportzio txikikoa da; 4,5 metroko diametroa du, eta 16 zutabez osatutako peristiloa du.
• Altxaera eta estaldura: Kripta baten gainean dago eraikia eta bi gorputz nagusi bereizten dira.

Lehenengo gorputza (behekoa)

1. Hiru harmailaz osatutako eskalinata zirkularra (krepisa): estereobatoa (beheko biak) eta estilobatoa (gainekoa).
2. Ordena toskaniarreko zutabeak, doriarretik eratorritakoak (harroina, fuste laua, kapitela ekino eta abakoarekin).
3. Taulamendua, arkitrabea, triglifoz eta metopaz osatutako frisoa, eta erlaitza.

Bigarren gorputza (goikoa)

1. Balaustrada (bi gorputzak bisualki lotzen dituen osagaia).
2. Danborra: horma-hobi erdizirkularrak eta angeluarrak txandakatzen dira.
3. Nerbio zapaladuneko kupula semiesferikoa, linternaz eta gurutze esferaz koroatua.

Dekorazioa

Urria da, itxura sinplea eta soila du:

• Metopetako erliebeak (San Pedrori lotutako gaiak eta objektu liturgikoak).
• Horma hobietako maskorrak.
• Danborreko armarria.

Balorazioa eta Ezaugarri Klasizistak

Errenazimenduko arkitektura klasizistaren ezaugarriak barnebiltzen dituen eraikina da.

Forma sinple eta erregularrak erabiltzen ditu. Zirkulua, Jainkoaren edertasun absolutuarekin bat, eraikuntzan nagusitzen den forma geometrikoa da (oinplanoa, zutabeak, eraikinaren bi gorputzak, balaustrada, kupula).

Zutabeek, pilastrek eta kupularen nerbioek eraikinaren goranzko joera azpimarratzen dute. Hala ere, badira eraikuntzaren bertikaltasuna orekatzen duten lerro horizontalak, hala nola, krepisa, taulamendua eta balaustrada.

Osagai arkitektonikoen eta eremu itxien eta baoen txandaketaren bidez, eraikuntzari nolabaiteko erritmoa ematen zaio.

Oreka, simetria, neurria, proportzioa eta harmonia, osotasuna zatien batuketaren ondorio den premisan oinarrituta, atal ezberdinak kalkulu matematiko zehatzen arabera uztartzen dira beraien artean. Garaiko ideologia arrazionalistaren isla da. Izaera dotorea eta ederra du.

Egilea: Bramanteren arkitekturaren ezaugarriak zuhurtasuna eta oinplano zentrala kupulaz estalia erabiltzea ziren, eraikuntza hau horren erakuslea da, nolabait gerora egin zuen Erromako San Pedroko kupularen aurrekaria.

Konparaketa: Bramanteren Tenpletea vs. San Karlos (Borromini)

Testuak Bramanteren Tenpletea (Errenazimendua) eta Borrominiren San Karlos eliza (Barrokoa) konparatzen ditu:

Antzekotasunak

• Aintzinateko ezaugarri klasikoak dituzten eraikuntzak dira, aro modernoan eginak.
• Elementu klasikoak erabiltzen dituzte: zutabeak, taulamendua, horma hobiak eta ganga.
• Tenplu erlijiosoak dira eta marmola erabili dute eraikuntzan.
• Bi eraikuntzek estalki gangatua dute.

Desberdintasunak

• Oinplanoa: Bramanteren tenpleteak oinplano zirkularra du (greziarren tholos zirkularren modukoa). San Karlos elizak oinplano eliptikoa du, Barrokoan ohikoa den forma.
• Estiloa: Bramanterenak oreka eta harmonia klasikoak islatzen ditu. San Karlos elizak, aldiz, dinamismoa sortzen du forma ahur eta ganbilekin, uhineztadura eraginez.
• Ganga: San Pietron (Tenpletean) ganga San Karlosen baino sinpleagoa da. Koloreztatua dago eta nerbioak agerian uzten ditu. Bigarrenean, aldiz, iztukuz egindako forma geometrikoekin apaindua dago.
• Argiztapena: San Pietron barnealdea San Karlosen baino ilunagoa da. Barrokoan argi-ilun efektu gehiago sortzeko danborra zabalagoa egiten zen, San Karlosen bezala.
• Aurrealdea: San Pietron apainketa elementu gutxi daude Bramanteren lanean. Aldiz, Borrominiren eraikuntzan, aurrealdea eskulpitua egongo balitz bezala, plastikoagoa da eta elementu gehiago ditu, medailoiak eta eskulturak bezala.