Erlievea eta klima: Espainia eta Euskal Herria

Ingurune naturaleko elementuak: Erlievea

Erlievea osatzen duten elementuak: mendiak, lautadak, haranak eta muinoak.

Erlievea zehazten duten faktoreak

Lurraren erliebea hainbat faktoreren jardunaren emaitza da. Nagusiak hauek dira:

• Indar endogenoak edo barnekoak
• Harriak
• Indar exogenoak edo modelaketa-eragileak

1.1 Indar endogenoak eta barnekoak

Indar endogenoak lurraren barnealdean eragiten dute, eta lur zati handiak altxatu, hondoratu edo tokiz aldatzen dituzte. Horrela sortzen da erliebea.

Orogenesia plaken ertzetan sortutako geologia-prozesuen multzoa da. Horiei esker eratu dira mendiak eta mendikateak.

Mugimendu tektonikoak

Hiru egitura mota bereizten dira:

• Faila-egitura: Harriak, plastikotasun gutxikoa dutenean, hautsi egiten dira, eta horrela eratzen dira faila-egiturak. Faila haustura-lerro bat da; lerro horretan zehar, lurrazalaren sektore bat desplazatu egiten da beste batekiko.
• Egitura tolestuak: Sortzen dira konpresio-indarren eraginez harri sedimentarioen gainean; harriak tolesteko behar den plastikotasuna dutenean agertzen dira. Antiklinalak eta sinklinalak bereizten dira.
• Egitura mistoak: Sarritan tolesturak eta failak batera agertzen dira (tolestura-faila, zamalkadura eta mantuak).

Faila haustura-lerro bat da; lerro horretan zehar, lurrazalaren sektore bat desplazatu egiten da beste batekiko.

1.1 Bolkanismoa

Bolkanismoa lurrazalaren barrutik igotzen diren arroka urtuko magmarekin zerikusia duten fenomenoen multzoa da. Magma horren irteerari sumendi-erupzioa deritzo. Sumendia lurrazaleko pitzaduraren batetik magma irteten den egitura geologikoa da.

Antzinako hainbat sumendigune daude penintsulan; Kanariek jatorri bolkanikoa dute. Sumendien eraginez sortutako erliebeek itxura berezia izaten dute.

Lurrikarak lurrazalaren mugimenduei deritzen fenomenoak dira. Bi jatorri izan ditzakete: indar endogenoek sortuak edo bolkanikoak.

Penintsularen hego-ekialdean arrisku sismikoa ertaina da, eta penintsularen gainerako lurraldeetan baxuagoa.

1.2 Harriak

Lurrazala era askotako harriek osatzen dute. Jatorriaren arabera hiru talde daude:

• Harri magmatikoak edo igneoak: Magma hoztu eta solido bihurtzean eratzen dira. Harri bolkanikoak kanpoan azkar hoztean sortzen dira; plutonikoak lurrazalaren azpian sakonean oso poliki hoztean sortzen dira.
• Harri metamorfikoak: Lurrazalaren sakoneko beroak eta presioak jatorrizko osaera eta testura aldatu dutenean sortzen dira.
• Harri sedimentarioak: Izenak dioen bezala, sedimentuz osatutakoak dira; beste harri batzuen zatiak edo animalia-hondakinak izan daitezke.

Harri sedimentario mekaniko edo detritikoak: Beste harri batzuk desegindakoan sortzen diren partikula mineralez osatzen dira: konglomeratuak, hareharriak (zati handiak), lohiak eta buztinak.

Harri sedimentario kimiko eta organikoak: Uretan disolbatutako mineralez edo landare- eta animalia-hondakinez osatutakoak dira. Adibidez: kareharria, ikatza eta petrolioa, igeltsua eta gatzak.

1.3 Modelaketa-eragileak

Erliebearen modelaketan hiru prozesu mota gertatzen dira: meteorizazioa, garraioa eta sedimentazioa.

Meteorizazioak harriak desegin eta deuseztatzen ditu; higadurak materiala higatu, garraiatu eta jalkitzen du.

Garraiatutako materialak lurrazalaren eremu baxuetan, plataforma kontinentalaren edo uharteetakoen gainean jalkitzen dira: fase horri sedimentazioa deritzo.

Meteorizazioa

Meteorizazioa lurrazaleko elementu solidoek eragile atmosferikoen ondorioz jasaten dituzten desegite mekaniko eta fisiko-kimikoen aldaketa-multzoa da. Bi meteorizazio mota daude: mekanikoa (fisikoa) eta kimikoa.

Meteorizazioan parte hartzen duten eragile mekaniko nagusiak: tenperatura-aldaketak, ura izoztea eta urtzea, gatz-kristalak eta landareen sustraiak. Meteorizazio kimikoa ura eta atmosferako gasen (oxigenoa eta karbono dioxidoa) eraginez gertatzen da.

Higadura-eragileak eta haien ondorioak erliebean

Higadura-eragileak ibaiak, olatuak, haizeak eta glaziarrak dira.

Urak, haizeak eta izotzak lurrazaleko harri zatiak garraiatu eta bestelako erliebe-formak sortzen dituzte, edo itsasora eraman eta sedimentuak geruza edo estratuetan metatzen dituzte.

Ura

Ibaiek harri zatiak garraiatzen dituzte erliebearen beheko aldeetara, eta bidean harrapatzen dutena higatzen dute. Euriek aldaketak sortzen dituzte lurrazalean, eta bi erliebe mota nagusi eratzen dituzte: karstifikazioak (karstifikazio-prozesuak) eta bad-landsak. Itsasoko urak kostaldeko erliebea eraldatzen dute: hondartzak, labarrak, etab.

Glaziarrak

Glaziarrak morrenak sortzen dituzte eta U itxurako haranak eragin ditzakete.

Haizea

Haizeak olaturen indarraz laguntzen du itsasoaren higadurari. Partikula edo zatikiak altxatu eta haizatu ahala, harriak higatzen ditu.

2. Espainiako erliebea

2.2 Litoogia-erloman (eremuak)

Espainian lau eremu litologiko nabarmentzen dira: silizezko eremua, kareharrizko eremua, buztinezko eremua eta sumendi-eremua.

Silize-eremua

Silizea duten harriak nagusi dira: harri igneoak (granitoa) eta metamorfikoak.

Penintsularen mendebaldean hedatzen da (Galizia, Asturias mendebaldea, Leongo mendiak, Zamora eta Salamancako penintsularen eremu batzuk, Extremaduraren partea handi bat, Erdialdeko Mendikatea, Toledoko mendiak eta Sierra Morena); Pirinioen eta Mendikate Betikoen tokirik garaienetan ere agertzen da.

Oso antzinako harriak dira. Material gogorrak direnez, faila-egiturak nagusitzen dira.

Granitoaren modelatzea harriaren berezko ezaugsiekin lotuta dago:

• Meteorizazio kimikoarekiko oso kaltzearra da.
• Arraildura edo diaklasa ugaritu du.

Alterazio kimikoaren eta higaduraren prozesua euri-ura diaklasetan barrena granito blokeetan sartzen denean hasten da.

Prozesu horren ondoren hasierako granito blokea zati biribiletan desegiten da: boloak. Eta granito bolak edo bloke biribilak multzokatuta agertzen direnean bola-anabasak eratzen dituzte.

Goi mendietan, izotzaren eraginek bestelako paisaiak osatzen dituzte: tontorretan gailur-lerro aldapatsuak, orratz zorrotzak eta harritzak (harri zatien metaketa) mendi magaletan.

Kuartzita higadurari ondo eusten dion harri mota da, eta izotzaren eraginez blokeetan zatitzen da. Ohikoa da lur menditsuetan aurkitzea.

Arbela (ardoina) ez da aurrekoak bezain gogorra, eta higatzean forma onduletu edo uhinduak eratzen ditu.

Hareharri-eremua

Jatorri sedimentarioko kareharri eta tuparriz osatuta dago gehienbat, baina badira konglomeratuak eta hareharriak ere tartean. Goi-lautadaren bazterretan eta periferiako mendietan hedatzen da. Penintsularen barrenean z alde antzeko irudiak osatzen ditu.

Kareharri-eremuari Tertziarioko orogenia alpinoan eratutako mendizerra tolestuak dagokio.

Moldatze karstikoa kaltzio karbonatoaren urtze-prozesuaren emaitza da. Bi moldatze mota bereizten dira: lurrazalekoak (exokarstikoak) eta kareharrien barrukoak (endokarstikoak).

Buztin-eremua

Aro Tertziaroan eta Kuaternarioan arro edo sakonune kontinentaletan metatu ziren harri bigunek osatzen dute eremu hau nagusiki.

Zonalde horietako sedimentazioa orogenia alpinoaren ondorengoa izan zen, eta geruza horizontalak nagusitzen dira.

Erliebe-forma garrantzitsuenak:

• Eremuak: egitura-lautadak dira.
• Landak: beheago kokatzen dira.
• Muino lekukoak: egitura-lautaden hondakinak dira.

2. Ingurune naturaleko elementuak: Klima

Klima atmosferaren batez besteko egoera da leku jakin batean, eta gutxienez hogeita hamar urteko tartean hartutako neurrien ondorioz: tenperatura, prezipitazioak eta presio atmosferikoa kontuan hartuta.

Eguraldia leku edo lurralde baten une zehatzeko eta denbora laburreko egoera atmosferikoa da. Meteorologiak aztertzen du eguraldia.

Klimaren azterketari esker hainbat alderdi geografiko ulertu daitezke, hala nola landaretzaren banaketa, erliebeak duen eragina edo ibaien erregimena.

Klima zehazten duten faktoreak

1.1 Astronomia-faktoreak

Lurra eguzkiaren inguruan mugitzen da ibilbide eliptikoan; garaiaren higidura deiturikoa da.

Orbita osoa egiteko, 365 egun, 5 ordu, 48 minutu eta 45,9 segundo behar ditu.

Lurraren ardatzaren inklinazioak eta translazio-higidurek urtaroen segida finkatzen dute; urtaroek Eguzkiaren inguruko ibilbidean Lurrak hartzen duen posizioa adierazten dute. Udako solstizioan egunak luzeagoak izan ohi dira; neguko solstizioan gauak luzeagoak izaten dira.

1.3 Geografia-faktoreak

Iberiar penintsularen luzera eta zabalera handiek, bai longitudenean bai latitudenean, erliebearen eraginez klima-contrastearen sorrera errazten dute.

Itsasoaren eragina: Itsasotik hurbil dauden tokiak kontinentearen barruan daudenek baino tenperatura arinagoak eta tenperatura-bitarte txikiagoak izaten dituzte. Mediterraneo itsasoak eta Ozeano Atlantikoak ez dute eragin berdina: Mediterraneoak neguak leuntzen ditu, baina ez du udak asko freskatzen. Ozeano Atlantikoaren eragin termo-erregulatzaileak urte osoko eragin egonkorragoa du, tenperatura-anplitudea murriztuz, udako tenperaturak freskatuz eta negukoak leunduz.

2. Klimaren elementuak

Klimaren elementuak atmosferaren osagai behargarri eta neurgarriak dira:

• Eguzki-irradiazioa: Lurrazalak jasotzen duen eguzkiaren erradiazio kantitatea.
• Hodeikera: Toki jakin batean zerua hodeiz estalitako zatia. Espainian hodeikeria handiena Kantabriar itsasaldean dago; honek eguzki-irradiazioa murrizten du.
• Tenperatura: Airearen bero-gradua da eta gradu zentigradutan neurtzen da. Zenbait eragileren menpe dago: latitudea (hegoalderago beroagoa izaten da), garaiera (100 metro bakoitzeko tenperatura ≈ 0,65 ºC jaisten da) eta itsasoarekiko distantzia (kostaldean tenperatura leunagoak).
• Airearen hezetasuna: Aire bolumen batean dagoen ur-lurrun kopurua. Balio handienak kostaldeetako lurraldeetan izaten dira.

3. Iberiar Penintsulako, Baleareetako eta Kanarietako klima

3.1 Klima ozeanikoa

Kantauri itsasoaren itsasertzak eta penintsulako ipar-mendebaldea hartzen ditu, 70 eta 150 km bitarteko zabaleran. Neguak leunak dira eta udak freskoak izan daitezke; hala ere, egun beroak eta eguzkitsuak izaten dira. Tenperatura batezbestekoa normalean 12 ºC-tik gorakoa ez izaten da. Prezipitazioak ugariak eta erregularrak dira; klima ozeanikoa hezea dela esan ohi da, hilabete lehorik ez duelako.

3.2 Trantsizioko edo barnealdeko klima ozeanikoa

Klima kontinental leunarekin konparatu daiteke; ozeaniko hezeak barrualdera zabaltzen dira. Prezipitazioak murrizten dira barrualdera egin ahala, erliebearen ondorioz. Tenperaturak altitudearekin aldatzen dira; neguak kostaldekoekin alderatuta hotzagoak izan daitezke. Negu luzeak eta uda freskoak izan daitezke.

3.3 Klima mediterraneoa

Klima mediterraneoa penintsula osoan dago, eta neguko tenperaturen arabera bi multzotan banatzen da:

• Negu leuneko klima mediterraneoa: Mediterraneoaren kostaldea, Andaluziako kostalde atlantikoa, Balearak eta Ceuta eta Melilla hartzen ditu. Itsasbazterreko zerrenda estua da; tenperatura bataz bestekoa 15 ºC-tik gorakoa izaten da. Tenperatura-anplitudea klima ozeanikoarena baino handiagoa da: negu leunak eta uda oso beroak.
• Klima mediterraneo kontinentaldua: Penintsularen barrualdean nagusitzen da; ezaugarriak kontinentaltasunak definitzen ditu. Negu hotzak eta uda lehor eta beroak izaten dira. Prezipitazioak urriak izaten dira (300 mm eta 650 mm tartean). Hiru eskualde bereizten dira: ipar azpi goi-lautada (urteko tenperatura apalak, negu luzeak eta gogorrak), hego azpi goi-lautada (tenperatura-anplitude handia, negu hotzak eta uda beroak), etab.

3.4 Klima erdi-elkorra

Klima mota honek Alacantetik Granadako kostara doan Mediterranear itsasbazterra hartzen du. Prezipitazioak 300 mm-tik beherakoak izan daitezke. Barrualdean ere badaude klima erdi-elkorra duten zonaldeak, batez ere kontinentaltasunaren eraginez.

3.5 Kanarietako klima

Latitudearen eta itsas kokapenaren ondorioz, uharteek ia urte osoan dute haize alisioen eragina, eta horiek hezetasuna eta tenperatura egonkorrak ekartzen dituzte. 1.000 m-tik gorako mendiak dituzten uharteetan haize epel eta hezeek gora egin eta prezipitazio orografikoak sortzen dituzte. Afrikaren hurbiltasunak haize beroak eta hautsa eragin ditzake. Kanarietako korronte hotzak presio altuak sortzen ditu eta hodeiak sortzea zailtzen du.

3.6 Mendiko klima

Mendiko klima 1.000 m-tik gora dauden lurraldeei dagokie. Erdialdeko mendikateetan eta beste mendikate altuetan agertzen dira. Altitudearen ondorioz prezipitazioak ugaritu eta tenperaturak jaitsi egiten dira. Negu luze eta gogorrak izaten dira; udak laburragoak dira.

4. Euskal Herriko klimak

Euskal Herriak ez du azalera handia, baina hainbat klima-mota aurki daitezke: klima ozeanikoa, trantsizio-klima, klima mediterraneoa eta mendiko klima.

4.1 Klimaren faktoreak

Euskal Herriko klimari eragiten dioten faktoreak Iberiar Penintsulari eragiten dioten berberak dira: latitudea eta erliebea. Latitudeari dagokionez gune epelean kokatuta dago; Kantauri itsasoaren ekialdeko gunea udan zertxobait gehiago berotzen da, urak gutxi mugitzen direlako. Euskal Herriko erliebeak mendebaldetik ekialdera duen orientazioak klimak eta klima-moten kokapena baldintzatzen du. Orientazio horrek mendebaldeko haizeak sartzea errazten du. Foehn izeneko fenomenoa gertatzen da eta ondorioz, uren banalerroaren iparraldean prezipitazio gutxi izan daitezke; haize epela eta oso lehorra gertatzen da.

4.2 Euskal Herriko klima-motak

Klima ozeanikoaren eraginpean daude Bizkaia, Gipuzkoa, Arabako iparraldeko haranak, Nafarroako mendebaldea eta Ipar Euskal Herria. Klima mota horren ezaugarri nagusiak prezipitazioen ugaritasuna eta tenperatura-bitarte txikia dira. Ozeano Atlantikoak eragin handia du; udak freskatzen ditu eta neguak leuntzen. Hodeiak ugaritzen dira. Erliebeak prezipitazio orografikoak sortarazten ditu eta horiek fronte polarrarekin lotutako ekaitz gogorrei gehitzen zaizkie.

Trantsizio-klimaren barruan bi azpimota bereizten dira:

• Trantsizio-klima azpi-ozeanikoa: Arabako lautada, Arakilgo arroa eta Iruñeko arroa hartzen ditu. Eguraldia ozeanikoa baina prezipitazio gutxiagorekin; foehn efektuak eragina izan dezake. Neguak hotzak eta udak freskoak izaten dira.
• Trantsizio-klima azpi-mediterraneoa: Kantabriar mendikatearen iparraldean, Trebiñun eta Irun inguruan eta Estellerrian prezipitazioak urriagoak dira eta ezaugarri mediterraneoak ageri dira: uda lehorrak eta negu luzeak.

Klima mediterraneo kontinentalak Arabako Errioxari eta Nafarroako hegoaldeari eragiten die. Tenperatura-anplitudea zabalagoa izaten da eta prezipitazioak 600 mm-tik beherakoak izaten dira. Negu luzeak eta uda lehor eta beroak izaten dira.

Mendiko klima Erro, Urrobi, Irati, Zaraitzu eta Erronkari haranak hartzen ditu, baita 1.000 m-tik gorako mendiak ere. Prezipitazioak ia beti 1.000 mm-tik gorakoak izan daitezke eta neguak hotzak eta gogorrak izaten dira.