Erlatibatzea: zailtasunak eta estrategiak

Erlatibatzea — Orokorra

3. Erlatibatzea ez da beti bideragarri. Batzuetan errazagoa da, beste batzuetan zailago. Ezina ere gerta daiteke. Horrenbestez, erlatibagarritasun mailaz hitz egin beharko genuke. Isilpean dagoen osagai horren erreferentzia batetik eta perpaus txertatuan zer nolako funtzioa betetzen duen jakin beharra dago. Zenbat eta errazagoa izan berreskuratze hori, hainbat eta onargarriagoa da perpausa. Hots: ez da berdin isildutako osagaiari dagokion atzizkia bat edo beste izatea. Ez da berdin sintagma erlatibatua aditzaren argumentu izatea edo bestelako zirkunstantzial bat izatea.

Oro har, argumentuak erraz erlatibatzen dira. Halakoetan, hutsunea erraz berreskuratzen da eta interpretazioak ez du zailtasunik sortzen. Aldiz, zirkunstantzialak—postposizio bidez markatutako osagarriak eta adberbialak erlatibatzean—zailtasunak agertzen dira; hutsunearen identifikazioa ez da beti gardena, eta perpausa astun edo anbiguoa bihur daiteke. Are gehiago, zenbait kasutan erlatibatzea ezinezkoa da, batez ere mugimendu sintaktikoa eragozten duten egituretan, hala nola genitibo konplexuetan edo irla sintaktikoak sortzen dituzten perpaus txertatuetan, non ezin baita beharrezko hutsunea aurrekariarekin lotu.

Argumentuak (NOR, NORI, NORK)

1. Lehen: [Ø]_i ikusi ditudan mutikoak_i ez dira oraindik agertu. (NOR erlatibatua).
2. [Ø]_i zoritxar hori gertatu zaien mutikoak_i oraindik aireportuan omen daude. (NORI erlatibatua).
3. Gaur [Ø]_i kantaldia eskainiko duten mutikoak_i Ugandatik datoz. (NORK erlatibatua).

Zirkunstantzialak

Adibidez, honako bi perpaus hauetatik atera ote liteke erlatibozko egiturarik?

• a. Jonek seme-alabengatik bizia emango luke.
• b. Seme-alabak zintzoak dira.

A) Perpausen elkarketa — lehen estrategia

Bi perpaus hauek elkartu eta erlatibozko egitura batez baliatu nahi bagenu, bide bat litzateke perpauseko seme-alabak determinatzaile sintagmari itsastea. Horretarako, ordea, [seme-alabengatik] osagaia, postposizio eta guzti, isilpean utzi beharko genuke. Hona hemen ondorioa:

1. [Jonek seme-alabengatiki bizia emango luke] Seme-alabak_i zintzoak dira.
2. ?? [Jonek [Ø]_i bizia emango lukeen] seme-alabak_i zintzoak dira.

Perpaus hau ezin interpretatuzkoa da, ordea. Zuzena izan daiteke, seguru asko, baina bere horretan, gainerako testuinguru argigarririk gabe, ez da onargarria. Interpretatzeko oztopo nabarmenak ditugu hor.

B) Perpausen elkarketa — alderantziz

Bi perpaus horien elkarketa alderantziz egingo bagenu, beste perpaus bat lortuko genuke eta inolako akatsik gabea, gainera, baina esanahia desberdina izango luke:

1. Jonek [seme-alabak zintzoak diren] seme-alabengatiki bizia emango luke.
2. Jonek [[Ø]_i zintzoak diren] seme-alabengatik bizia emango luke.

Kasu kidetasuna: Erlatibatzea errazten da isilpeko osagaiak eta ondokoak kasu bera dutenean: "[[Jonek [Ø]_i sufritu duen] neskagatik_i]..." (biak postposizio berean daude).

Zailtasunak gainditzeko estrategiak

4. Zailtasun hauek gainditzeko hainbat estrategia erabil daitezke:

1. Adizkia edo egitura aldatzea: Aditza aldatuz, isildu beharreko osagaia argumentu (NOR, NORI, NORK) bihur daiteke, komunztaduran sar dadin. Adibidea: "?? Semea gerrara joan den gizona" → "Semea gerrara joan zaion gizona" (NORI komunztadura erabiliz).
2. Izenordain erresuntiboak: Isilpean egon beharko lukeen sintagma izenordain baten bidez agerian jartzea. Euskara batuan ez da gomendatzen, baina onargarriagoa da genitiboetan eta oso txertatuta dauden perpausetan. Adibidea: "? [Beraren semea soldadu joan den] gizona...".
3. -(E)NEKO atzizkia: Leku-denborazko adizlagunetan "-ko" gehitzen zaio menderagailuari, erreferentzia berreskuratzen laguntzeko. Adibidea: "...lurra itzaletan jartzen deneko ordu ozkirrian".
4. Perpausa bitan zatitzea: Batez ere ahozko hizkeran, egitura erlatibo konplexua hautsi eta bi perpausetan ematen da informazioa. Kontuan izan behar dugu, hala ere, -KO hori gerta daitekeela beharrezko beste esamolde batzuetan. Adibidea: "Agindu zenigun gizon baten aurrean egia esateko... Bada, gizon hura...".

Erlatiboaren ondokoa ez den kasu bat: Ana, lehen musua eman zueneko oroitzapena bizi-bizirik gordetzen zuen.

Perpaus erlatiboa: definizioa eta osagaiak

1. Perpaus erlatibo deitzen diogu determinatzaile sintagma baten barnean kokatua den eta izenaren adjuntu gisa ematen den perpaus mota jakin bati. Adjektiboaren funtzioa betetzen du eta alde horretatik izenaren erreferentzia zehazten laguntzen du. Erlatiboak izenaren adjuntu direla esan dugu, adjektiboak izan ohi diren bezalaxe; horrek esan nahi du perpaus osagarriak ez diren. Perpaus osagarriak ere ager daitezke determinatzaile sintagmaren osagai gisa, izen bati atxikiak.

1. Sintagma erlatibatua: Perpaus erlatiboaren barnean isilpean (ahoskatu gabe) geratzen den sintagma da. IS bat dugu normalean. Izen sintagma horren ardatza izen arrunt bat nahiz izen berezia izan daiteke.

2. Erlatiboaren ondokoa: Perpaus erlatiboa itsasten zaion sintagma nagusiari deitzen zaio. Sintagma erlatibatua eta ondokoa erreferentziakide dira; erreferentziakidetasun hau azpi-indizeen bidez ematen dugu aditzera. Haien kasu-marka edo postposizioa ezberdinak izan daitezke.

2. Perpaus erlatiboak eta izenaren osagarriak — desberdintasunak

Antzeko egitura izanik ere, funtzio sintaktiko desberdina dutelako bereizten dira. Perpaus erlatiboek izen bat modifikatzen dute, adjuntu gisa jardunez, eta izen horrek aurrekari funtzioa betetzen du. Perpausaren barruan aurrekariari dagokion elementu bat falta da, hutsune sintaktiko baten bidez adierazten dena, eta horrek aurrekariarekin lotura zuzena ezartzen du. Horregatik, perpaus erlatiboak ez dira izenak eskatzen dituen osagarriak, baizik eta izen-sintagmari informazio gehigarria eransten dioten egiturak.

Aitzitik, izenaren osagarriak diren perpausak izenaren beraren argumentuak dira, eta izenak bere esanahia osatzeko behar ditu. Halako perpausetan ez dago aurrekaririk ezta hutsunerik ere; perpausa bere horretan osatua agertzen baita. Arbola sintaktikoan, perpaus hauek izenaren menpeko osagarri gisa txertatzen dira, ez adjuntu modura. Ondorioz, bi perpaus moten arteko aldea funtsezkoa da: perpaus erlatiboek izena kanpotik zehazten dute, eta izenaren osagarri diren perpausak, berriz, izenaren barne-egituraren parte dira.