Eraikinen akzioak, materialak eta sistemak — Gida

GAIA: Eraikinetan ematen diren akzioak

Eraikinetan ematen diren akzioak edo eraginak testuinguruan sailkatu daitezke eta eraikinen diseinuan kontuan hartu behar dira.

Akzio mekanikoak

Iraunkorrak: berezko zama, aurretentsatua, lur-zoruaren eragina.

Aldakorrak: erabilera-zama → uniformeki banatutako kargak, haizea, aldaketa termikoak, elurra.

Ustekabekoak: lurrikarak (Norma de Construcciones sismorresistentes), suteak (DB-SI), talka.

Akzio reologikoak

Eraikinaren zahartzean elementu batzuk euren ezaugarriren galera jasaten dute; denboraren menpeko portaerak (fluazioak, erlaxazioak) kontuan hartu behar dira.

Akzio termikoak

• Tenperatura zero azpitik: izoztea.
• Tenperatura aldaketak: batez ere eguzki-erradiazioak eraginda; eguzkiaren mugimendua eta eguneko zikloak.
• Kanpo eta barne tenperatura gradientea: kondentsazioak sortu ditzake.
• UVA izpiak: elementuen zahartzea, negutegi-efektua.
• Suteak: materialen erreketa (CTE, DB-SI), erreketaren aurrean duten erreakzioaren eta erresistentziaren sailkapena.

Ura: akzio edo eragina

Kapilaritatea eta bestelako ur-efektuek materialak eta egiturak kaltetzen dituzte; ura sartzeak, deskargak eta degradazioa eragin ditzake.

Akzio kimikoak

Oxidazioa, atmosferaren kutsadura, lurzoruen kutsadura, eraikinetan erabiltzen diren materialen agresibitatea eta materialen disoluzioa. Adibidez: karbonatazioa — hormigoiaren degradazio-prozesu bat.

Akzio biologikoak

• Landareak: sustraiek tentsioak sortu eta pisua eragiten dute.
• Onddoak: fatxadak zikintzen dituzte eta materia degradatu dezakete.
• Xilofagoak: zurezko elementuetan kalte larriak eragin ditzakete (koleopteroak — pipia, sitsa; isopteroak — termita).

Akzio elektrokimikoak

Materialen potentzial elektrostatikotik edo elektrochemikatik sortzen dira; metalak kontaktuan jartzean korrosio‑prozesuak ager daitezke.

Materialen ezaugarriak eta portaera

Elastikotasuna eta plastikotasuna

Hooke-en legea eta Young-en modulua: tentsioa aplikatzean materiala deformatzen da; aldi elastikoa eta aldi plastikoa bereizten dira: muga elastikoa, muga plastikoa. Material elastikoak eta plastikoak ezberdin jokatzen dute.

Poisson efektua: indarra aplikatzean barne desplazamenduak; Simeon-Denis Poisson-ek deskribatu zuen.

Biskoelastikotasuna: denboraren menpeko portaerak (fluentzia, erlaxazioa).

Hauskortasuna eta hauskaiztasuna

Aldi plastiko laburrak, konpresioan eta trakzioan portaera desberdina.

Isotropia eta anisotropia

Materialen propietateak norabidez menpekoak diren ala ez (isotropia vs. anisotropia).

Gogortasuna

Marratzeari eta higadurari erresistitzeko gaitasuna; azaleko ezaugarria.

Ezaugarri termikoak

• Dilatazio termikoa: zabalkuntza termikoaren koefizientea (α).
• Bero-espezifikoa (Cp).
• Eroankortasun termikoa (λ).
• Inertzia termikoa eta transmitantzia (U) [W/m²K].

Ezaugarri reologikoak

Esfortzuak txandaka edo etengabe aplikatzean ager daitezkeen portaerak; denbora luzean mantentzen diren esfortzuak, fluentzia eta erlaxazioa.

Eraikinetan ematen diren mugimenduak

Elementuen portaera solidarioa

Mugimendu diferentzialak gerta daitezke elementu ezberdinen artean, eta horiek jatorri mekaniko, termiko edo hezetasunaren ondorio izan ohi dira.

Jatorri mekanikoa

Indarraren arabera: adibidez kontrahorma, horma irregularra, bi materialen arteko konbinazioak. Eraikuntzan ebazteko 2 bide: elementuak mugitu uztea edo loturak zurrunduzea. F1 > F2 eta O1 > O2; kargen transmisioan lehentasun legea (tentsio onargarria).

Jatorri termikoa

Deformatzio termikoa: tentsioak ager daitezke. Elementu batek tenperatura‑aldaketagatik jasaten duen deformazioa luzeraren araberakoa izan daiteke, baina tentsioa ez da berezkoa luzeraren menpekoa izan gabe kalkulatzen bada.

Hezetasunaren eragina

Bi motatako mugimenduak daude obran jartzean edo giroaren hezetasun‑aldaketen ondorioz:

• Itzulezinak: zementu konposatuak, igeltsu konposatuak, material keramikoak.
• Atzeragarriak: zura, hormigoiak, zeramika—giroaren hezetasunaren menpeko bilakaera.

GAIA: Sistemen ikuspegia eraikinetan

Sistematika: eraikina sistema gisa

Sistema eraikina azpisistema integratu eta interaktiboekin konposatutako egitura da. Betebeharrak eta eskakizunak kontuan hartu behar dira.

Sistema internazionala — egituraren funtzioak

Egituraren helburuak: erresistentzia, oreka eta egonkortasuna; iraunkortasuna, kalkulua eta espazioaren definizioa. Eskakizunak: formalak, estatikoak, ekonomikoak, funtzionalak, jasangarriak eta legalak.

Karga transmisioa

Esfortzuak jasotzen dira eta beste egitura-elementuei transmititzen zaizkie (karga-transmisioa egiazkoa eta kalkulagarri izan behar da).

Indarrak

• Jatorria: kanpotik, barrutik, ebaketakoak, aktiboak, erreakziozkoak, erresistenteak eta grabitatekoak.
• Noranzkoa: horizontalak, bertikalak, oblikuak, transbertsalak eta normalak (longitudinalak).
• Banaketa: puntuala, lineala, azaleko eta espaziala.
• Iraupena: behin‑behinekoak edo jarraituak.

Esfortzuak

Konpresioa, trakzioa, ebakidura, bihurdura eta flexioa bezalako esfortzuak.

Tentsioa eta momentu flektoarea

Tentsioa eta momentu flektoarea (flexioan): gorputz bat puntu edo lerro baten inguruan birarazteko joera indarrez; momentu positiboa (ahurra) edo negatiboa (ganbila).

Oreka

Atseden egoera, indarren oreka edo translazio-oreka eta momentu-oreka kontuan izan behar dira diseinuan.

Egitura-elementuak

Heino Engel-en sailkapena erabiliz: egitura linealak (habea, zutabea, portiko-egitura, zertxa, arkua, kablea) eta gainazal-egiturak (euste-horma, taula/plaka, ganga, oskal fina, kupula, mintza, sarea).

Kableak eta arkua

Kableak: trakzio hutsean lan eginez, katenaria eta egitura funikularren adibideak. Arkua: konpresio hutsean jarduten dute, arku funikularrak nabarmendu behar dira.

Simetria eta konbinazioak

Egituraren simetria eta kableen eta arkuen arteko konbinazioak egonkortasuna eta estetika baldintzatzen dituzte.

Zutabeak, hormak eta euste-baldintzak

• Zutabeak: pilareak eta zutabeen funtzioak.
• Hormak: egitura elementu gisa duten portaera.
• Euste-baldintzak: zurruna edo landatua, giltzadura edo bermatua.

Oharrak: testu hau jatorrizko edukia errespetatuz antolatu eta zuzentu da. Terminologia eta sinbolo garrantzitsuenak azpimarratu dira (adibidez: α, Cp, λ, U; DB‑SI eta CTE erreferentziak) SEO eta irakurgarritasuna hobetzeko.